Chahar bagh (nghĩa đen: "bốn khu vườn") là bố cục cốt lõi của vườn Ba Tư: một khoảnh đất có tường bao, chia làm bốn phần bằng hai kênh nước cắt nhau, giữa là một hồ hoặc một đình nghỉ. Nước trong kênh được dẫn từ xa bằng đường ngầm, chảy chậm qua vườn giữa vùng đất khô nóng, tưới cây và làm mát. Hình ảnh khu vườn kín có nước chảy này về sau gắn với ý niệm "thiên đường", và lan từ Iran sang khắp thế giới Hồi giáo, tới Tây Ban Nha và Ấn Độ.
"Thiên đường" vốn là một khu vườn có tường
Chữ paradise trong các tiếng châu Âu có gốc từ một từ Iran cổ, thường được dựng lại là pairi-daēza, nghĩa là "khoảnh đất được bao quanh", tức một khu vườn có tường. Người Hy Lạp gặp những khu vườn săn và vườn cây của các vua Ba Tư, mượn chữ ấy thành paradeisos; Xenophon có tả những khu vườn như vậy. Qua tiếng Latinh của kinh thánh, chữ này dần mang nghĩa nơi cực lạc.
Chi tiết ngôn ngữ ấy nói lên điều cốt lõi: với người sống giữa sa mạc và núi đá khô, thiên đường không phải là trời cao, mà là một khu vườn kín gió, có bóng cây, có nước chảy và quả chín.
Pasargadae: dấu vết sớm nhất
Ở Pasargadae, kinh đô của Cyrus Đại đế (thế kỷ 6 trước Công nguyên), các nhà khảo cổ tìm thấy những kênh nước bằng đá chạy quanh một khu vườn hoàng gia, cùng dấu vết đình và cung điện. Khu vườn này thường được giới thiệu là ví dụ sớm nhất của kiểu vườn Ba Tư. Việc nó đã có bố cục bốn phần đúng nghĩa hay chưa thì giới nghiên cứu còn bàn cãi, vì mặt bằng chỉ còn lại từng phần.
Nước từ lòng đất: qanat
Vườn Ba Tư không thể có nếu không có qanat — hệ đường hầm dẫn nước ngầm. Người ta đào giếng mẹ ở chân núi nơi có mạch nước, rồi đào một đường hầm hơi dốc chạy hàng cây số dưới lòng đất ra tới đồng bằng, kèm một hàng giếng đứng để thông khí và lấy đất lên. Nước chảy ngầm nên ít bốc hơi, và chảy nhờ trọng lực, không cần bơm.
Khi qanat ló ra khỏi mặt đất ở đầu vườn, nước được dẫn vào kênh chính. Độ dốc của địa hình quyết định cả bố cục: vườn thường xếp thành bậc, nước chảy từ bậc trên xuống bậc dưới thành thác nhỏ và vòi phun. Hệ qanat Ba Tư cũng được UNESCO ghi danh riêng năm 2016.
Giải phẫu một khu chahar bagh
| Thành phần | Hình dạng | Lý do thực tế | Ý nghĩa gắn kèm |
|---|---|---|---|
| Tường bao cao | Hình chữ nhật kín | Chắn gió nóng, cát, giữ ẩm | Ranh giới giữa thế giới hoang và nơi an trú |
| Hai kênh nước cắt nhau | Chữ thập, chia bốn phần | Phân nước tưới đều bốn khu | Bốn dòng sông của thiên đường |
| Hồ hoặc đình ở giữa | Hồ vuông, bát giác, hoặc nhà nghỉ (kushk) | Chỗ ngồi mát nhất, nhìn ra bốn phía | Trung tâm của thế giới |
| Bồn cây hạ thấp | Mặt đất bốn khu thấp hơn lối đi | Nước tràn tưới dễ, giữ ẩm gốc | Ngọn cây hoa ngang tầm mắt như tấm thảm |
| Cây bách và cây ăn quả | Hàng bách dọc lối, cây quả trong ô | Bóng mát, quả ăn được | Bách xanh mãi là vĩnh cửu, cây quả là sự sống |
Kinh Qur'an tả thiên đường bằng hình ảnh những khu vườn có sông chảy bên dưới, có đoạn nhắc tới các dòng sông nước, sữa, rượu và mật. Khi Hồi giáo tới Iran, mô hình vườn bốn phần có sẵn của người Ba Tư được đọc lại theo hình ảnh này, và hai hình ảnh hoà làm một.
Chín khu vườn được UNESCO ghi danh
Năm 2011, UNESCO ghi "Vườn Ba Tư" vào danh sách Di sản thế giới, gồm chín khu vườn ở nhiều vùng của Iran, trải từ thời Cyrus tới thế kỷ 19. Một số khu tiêu biểu:
- Vườn Fin (Kashan): mạch nước tự nhiên chảy qua các kênh lát gạch men xanh ngọc, bố cục hiện nay hình thành chủ yếu dưới thời Safavid. Nước chảy mạnh và mát ngay cả mùa hè.
- Vườn Eram (Shiraz): nổi tiếng với hàng bách cao và vườn hoa, nay thuộc một trường đại học, là vườn thực vật.
- Chehel Sotoun (Isfahan): một đình có hai mươi cột gỗ mảnh soi bóng xuống hồ dài phía trước, thành "bốn mươi cột" — tên của đình. Mặt nước được dùng như một phần kiến trúc.
- Vườn Shazdeh (gần Mahan, Kerman): một dải xanh dài giữa sa mạc, nước đổ xuống qua nhiều bậc thác nhỏ, xây thời Qajar ở thế kỷ 19.
- Pasargadae: dấu tích vườn hoàng gia cổ nhất.
Vườn trên tấm thảm
Người Ba Tư còn mang khu vườn vào nhà: những tấm "thảm vườn" dệt hình bốn khu vườn, kênh nước, cá, cây, hoa. Ngồi trên thảm giữa mùa đông là ngồi giữa một khu vườn mùa xuân. Đây là một cách hay để hiểu bố cục chahar bagh: nhìn từ trên xuống, như một tấm bản đồ.
Bài học cho nhà ở xứ nóng
Nhiều vùng ở Việt Nam, nhất là miền Trung mùa gió Lào và các đô thị nóng bức, có thể học từ vườn Ba Tư nhiều hơn là từ vườn Anh:
- Vườn kín làm mát. Một sân trong có tường che gió nóng, có cây tán và mặt nước, mát hơn hẳn một bãi cỏ mở trống. Gió đi qua mặt nước và lá cây được làm dịu đi.
- Nước chảy chậm, mặt nước nông. Không cần hồ sâu; một kênh nước nông, hẹp chạy dọc sân, có dòng chảy nhẹ, vừa mát vừa có tiếng.
- Bố cục chữ thập cho sân vuông. Sân vuông chia bốn ô bằng hai lối đi lát, giữa là một bể nước nhỏ hay một chậu lớn, mỗi ô một mảng cây. Bố cục rõ ràng, dễ chăm, đẹp khi nhìn từ trên lầu xuống.
- Cây dọc lối cho bóng mát. Hàng cây tán ở mép lối đi che nắng cho người đi bộ.
Ba lưu ý: nước luôn chảy hoặc có cá ăn lăng quăng, nếu không kênh nông sẽ thành ổ muỗi; trẻ dưới 5 tuổi có thể gặp nạn ngay ở kênh nước nông, nên có nắp lưới chịu lực ở chỗ sâu và không để trẻ chơi một mình gần nước; bơm tuần hoàn phải đi qua thiết bị chống giật và do thợ điện lắp.
Góc nhìn hôm nay
Vườn Ba Tư còn sống trong những khu vườn Mughal ở Ấn Độ và Pakistan (hoàng đế Babur, người lập triều Mughal, nổi tiếng mê vườn và ghi chép về vườn trong hồi ký của mình), trong Alhambra ở Tây Ban Nha, và trong nhiều thiết kế sân trong hiện đại ở xứ nóng. Muốn tìm hiểu thêm: trang thông tin của UNESCO về "The Persian Garden", sách The Persian Garden của Penelope Hobhouse, và những bộ sưu tập thảm vườn ở các bảo tàng lớn.
Câu hỏi thường gặp
Chahar bagh là gì?
Chahar bagh là bố cục vườn Ba Tư chia khu đất có tường bao thành bốn phần bằng hai kênh nước hoặc hai lối đi cắt nhau, giữa thường là hồ nước hoặc đình nghỉ. Tên gọi nghĩa là "bốn khu vườn".
Vì sao chữ "paradise" lại liên quan tới khu vườn?
Chữ paradise bắt nguồn từ một từ Iran cổ chỉ khoảnh đất có tường bao quanh, tức một khu vườn kín. Người Hy Lạp mượn chữ này để gọi các vườn của vua Ba Tư, về sau nó mang nghĩa thiên đường.
Vườn Ba Tư được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2011, UNESCO ghi "Vườn Ba Tư" vào danh sách Di sản thế giới với chín khu vườn ở Iran, trong đó có Pasargadae, vườn Fin ở Kashan, vườn Eram ở Shiraz, Chehel Sotoun ở Isfahan và vườn Shazdeh ở Mahan.
Qanat là gì?
Qanat là đường hầm dẫn nước ngầm từ chân núi ra đồng bằng nhờ độ dốc, kèm một hàng giếng đứng để thông khí. Nước chảy ngầm ít bốc hơi, không cần bơm, và chính nó nuôi các khu vườn Ba Tư giữa vùng khô hạn.
Có thể làm sân trong kiểu Ba Tư ở nhà Việt không?
Có thể, ở dạng thu nhỏ: sân vuông chia bốn ô bằng hai lối đi, giữa đặt bể nước nhỏ hoặc chậu lớn, cây tán ở mép. Cần giữ nước chảy để không sinh muỗi, che chắn mặt nước khi nhà có trẻ nhỏ và lắp điện bơm an toàn.
