Tường xanh có hai họ chính: cây leo phủ lên tường (bám trực tiếp hoặc leo trên lưới, dây cáp) và vườn đứng thật sự, nơi cây được trồng trong mô-đun, túi nỉ hay khay gắn lên khung. Kiểu thứ nhất rẻ công chăm, chậm phủ, bền; kiểu thứ hai đẹp ngay, dày đặc, nhưng sống nhờ hệ tưới tự động, hỏng bơm vài ngày nắng là cả mảng tường héo. Chọn kiểu nào tuỳ ở chỗ chủ nhà chịu được bao nhiêu việc bảo trì, chứ không chỉ ở ảnh mẫu.
Hai họ tường xanh: phủ leo và vườn đứng
Người ta hay gọi chung mọi bức tường có cây là "tường cây", "vườn đứng", nhưng về cấu tạo có sự khác nhau rõ ràng.
| Kiểu | Cây trồng ở đâu | Ưu điểm | Cái khó |
|---|---|---|---|
| Cây leo bám trực tiếp | Dưới đất hoặc bồn chân tường | Gần như không cần khung, ít tưới | Rễ bám làm hại vữa cũ, khó gỡ, khó kiểm soát |
| Cây leo trên lưới, dây cáp | Bồn chân tường hoặc bồn treo từng tầng | Tường không bị rễ bám, gỡ được, thoáng | Mất vài mùa mới phủ, cần buộc dẫn lúc đầu |
| Mô-đun chậu ghép | Chậu nhỏ cài vào khung | Thay từng chậu được, phủ đầy ngay | Mỗi chậu ít đất, khô nhanh, cần tưới tự động |
| Túi nỉ, tấm nỉ | Rễ bám trong lớp nỉ ẩm, không có đất | Nhẹ, mảng xanh liền mạch | Phụ thuộc hoàn toàn vào nước và dinh dưỡng bơm lên |
Kiểu túi nỉ gắn với tên nhà thực vật học người Pháp Patrick Blanc, người làm phổ biến khái niệm "mur végétal" (tường thực vật). Công trình hay được nhắc tới nhất của ông là mặt tường xanh của Bảo tàng quai Branly ở Paris, khánh thành năm 2006. Ý tưởng của ông xuất phát từ việc quan sát cây mọc trên vách đá ẩm, thác nước trong rừng nhiệt đới: nhiều loài sống tốt chỉ với một lớp bám mỏng nếu luôn có nước chảy qua.
Cây leo bám trực tiếp: đơn giản nhưng có giá phải trả
Ở phố Việt, bức tường phủ kín lá trâu cổ (còn gọi là vảy ốc) là hình ảnh quen thuộc. Cây bám bằng rễ khí sinh nhỏ, lá non dẹt áp sát tường, lâu năm thì cành già vươn ra dày. Một số nơi khí hậu mát dùng thường xuân.
Ưu điểm là gần như không cần làm gì ngoài trồng ở chân tường. Nhưng cần biết trước:
- Rễ bám có thể len vào vết nứt, mạch vữa yếu, làm hỏng lớp trát, nhất là trên tường cũ. Khi gỡ cây, lớp sơn và vữa thường bị bóc theo.
- Cây che kín tường thì không thấy được vết nứt, vết thấm phía sau.
- Cây bò lên mái, vào máng xối, quấn quanh đường dây điện nếu không cắt tỉa định kỳ.
- Không nên cho cây leo bám lên tường nhà hàng xóm nếu chưa được đồng ý.
Tường mới, trát tốt, sơn chất lượng chịu được cây bám lâu hơn; tường gạch cũ, vữa vôi mềm thì nên dùng kiểu leo trên khung.
Cây leo trên lưới, dây cáp: lựa chọn bền cho nhà phố
Đây là cách nhiều kiến trúc sư cảnh quan khuyên cho mặt tiền nhà phố, sân trong hẹp, tường rào. Một hệ dây cáp inox căng dọc hoặc lưới thép đặt cách tường một khoảng nhỏ, cây leo bằng tua cuốn hoặc thân quấn sẽ bò lên đó. Lớp không khí giữa lá và tường giúp tường khô, mát và không bị rễ bám.
Chọn cây theo cách leo
- Cây có thân quấn hợp với dây cáp dọc, vì thân xoắn quanh dây.
- Cây có tua cuốn hợp với lưới ô vuông, tua bám vào ô lưới.
- Cây vươn dài không tự leo (như hoa giấy) cần buộc dẫn lên khung, không tự bám.
Danh mục cây hoa bốn mùa có bài riêng về dây leo cho cổng, giàn, tường; ở đây chỉ lưu ý nguyên tắc: chọn cây theo nắng của bức tường (tường hướng tây cần cây chịu nắng gắt, tường khuất cần cây chịu bóng), và theo chiều cao muốn phủ. Với tường cao nhiều tầng, có thể đặt bồn trồng ở từng tầng (ban công, ô văng) để cây không phải leo một mạch từ đất lên.
Vườn đứng mô-đun và túi nỉ: đẹp ngay, khó giữ
Những bức tường xanh dày đặc nhiều màu lá trong quán cà phê, sảnh văn phòng, mặt tiền cửa hàng thường là vườn đứng mô-đun hoặc túi nỉ. Chúng đẹp từ ngày đầu vì cây được trồng sẵn, xếp kín. Nhưng giữ cho chúng đẹp sau một năm là chuyện khác.
Ba cái khó lớn
- Nước: mỗi ô trồng chỉ có rất ít giá thể, khô trong vài giờ nắng. Hệ tưới tự động (ống nhỏ giọt từ trên xuống, bộ hẹn giờ, máy bơm, bể chứa) là bắt buộc. Một đầu nhỏ giọt bị tắc là một dải cây chết theo hàng dọc bên dưới. Mất điện hay hỏng bơm hai ba ngày nắng nóng có thể làm héo cả mảng.
- Nước thừa: nước tưới chảy xuống đáy phải được hứng lại bằng máng thu, dẫn về bể hoặc ra thoát nước. Không có máng thì chân tường lúc nào cũng ướt, rêu, trơn và ố.
- Thay cây: cây ở hàng dưới bị khuất sáng, cây ở hàng trên nắng gắt hơn; cây nào không hợp vị trí sẽ chết dần. Cần ngân sách thời gian để thay định kỳ và một lối tiếp cận (thang, giàn) để làm.
Hệ tưới dùng bơm và hẹn giờ ngoài trời phải có nguồn điện chống nước, thiết bị chống dòng rò và do thợ điện lắp. Bể chứa nước phải có nắp để không sinh muỗi.
Phía sau bức tường xanh
Khung vườn đứng phải tách khỏi tường bằng một lớp chống thấm hoặc tấm nền chịu ẩm và một khe thoáng. Gắn túi nỉ, khay ướt trực tiếp lên tường gạch là đẩy hơi ẩm vào tường, phía trong nhà sẽ mốc. Trọng lượng của khung, giá thể ướt và cây cũng không nhỏ; tường ngăn mỏng, tường xây tạm không chịu được. Với mảng lớn, cần người thiết kế tính neo và tải.
Tường xanh làm được gì, không làm được gì
Tường phủ cây có thể giảm lượng nắng chiếu trực tiếp lên mặt tường, nhờ đó phía trong nhà bớt nóng vào buổi chiều, nhất là với tường hướng tây. Lá cũng giữ bớt bụi và làm dịu tiếng ồn phản xạ trong sân hẹp. Đó là những lợi ích có thật, đã được nhiều nghiên cứu về mái xanh và tường xanh ghi nhận ở mức độ khác nhau tuỳ khí hậu và cách làm.
Nhưng tường xanh không phải máy lọc không khí cho cả khu phố, không thay được cây bóng mát dưới đất, và không chữa được tường đang thấm. Đừng phủ cây lên một bức tường đang có vấn đề để "che đi"; phải sửa tường trước.
Chọn kiểu theo hoàn cảnh
| Hoàn cảnh | Kiểu hợp |
|---|---|
| Tường rào, tường hồi nhà phố nắng, ít người chăm | Cây leo trên dây cáp hoặc lưới, bồn ở chân tường có tưới nhỏ giọt |
| Tường cũ, vữa yếu | Cây leo trên khung đặt cách tường, không cho bám trực tiếp |
| Mảng nhỏ ở sân trong, muốn đẹp ngay | Vài hàng mô-đun chậu, có máng hứng, thay chậu được |
| Mặt tiền cửa hàng, có người bảo trì định kỳ | Mô-đun hoặc túi nỉ với hệ tưới tự động đầy đủ |
| Nhà để trống dài ngày, hay mất điện | Tránh vườn đứng phụ thuộc bơm; chọn cây leo trồng đất |
Bắt đầu từ một mảng nhỏ
Người chưa từng chăm vườn đứng nên thử một mảng nhỏ ở chỗ dễ với tới trước, theo dõi một mùa khô và một mùa mưa, xem cây nào chịu được vị trí, đầu tưới nào hay tắc, nước thừa chảy về đâu. Khi đã quen với nhịp chăm, mở rộng dần. Tường xanh đẹp lâu năm thường không phải bức tường được làm to nhất ngay từ đầu, mà là bức tường có người hiểu nó.
Muốn xem tận mắt, có thể để ý các mặt tiền khách sạn, trung tâm thương mại, quán cà phê ở thành phố mình đã có tường xanh vài năm: nhìn hàng dưới cùng, nhìn chân tường, nhìn những ô bị thay cây. Những dấu vết ấy nói rõ cái khó hơn mọi bức ảnh quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Tường xanh và vườn đứng khác nhau thế nào?
Tường xanh phủ leo là cây trồng dưới đất hoặc trong bồn rồi leo lên tường, bám trực tiếp hoặc theo lưới, dây cáp. Vườn đứng là cây được trồng ngay trên tường trong mô-đun chậu hoặc túi nỉ, sống nhờ hệ tưới tự động. Kiểu đầu dễ chăm, chậm phủ; kiểu sau đẹp ngay nhưng khó giữ.
Cây trâu cổ bám tường có làm hỏng tường không?
Có thể. Rễ bám len vào vết nứt và mạch vữa yếu, khi gỡ cây thường bóc theo sơn và lớp trát, nhất là tường cũ. Tường mới trát tốt chịu được lâu hơn; tường cũ nên cho cây leo trên khung đặt cách tường.
Vì sao vườn đứng hay chết từng mảng?
Vì mỗi ô trồng rất ít giá thể nên khô nhanh, chỉ cần một đầu nhỏ giọt tắc hay bơm hỏng vài ngày nắng là cây héo theo dải. Cây ở hàng dưới thiếu sáng, hàng trên nắng gắt cũng chết dần nếu chọn sai loài.
Vườn đứng có làm thấm tường không?
Có, nếu gắn khay, túi nỉ ướt trực tiếp lên tường. Khung phải tách khỏi tường bằng lớp chống thấm hoặc tấm nền chịu ẩm và một khe thoáng, phía dưới có máng hứng nước thừa dẫn đi.
Tường xanh có làm mát nhà không?
Lớp lá che nắng trực tiếp lên mặt tường nên phía trong bớt nóng, rõ nhất với tường hướng tây. Mức mát khác nhau tuỳ kiểu tường xanh và khí hậu; tường xanh không thay được cây bóng mát và không sửa được tường đang thấm.
