Thảm cỏ hợp với chỗ người đi lại, trẻ chạy chơi, nơi cần một mặt phẳng xanh mềm. Những chỗ còn lại — dưới bóng cây, sườn dốc, góc hẹp, mép bồn — thường nên thay bằng cây thảm phủ đất như lạc dại, tóc tiên, lan chi hay lớp lá mục. Thảm phủ ít phải cắt, ít tưới hơn, giữ đất tốt hơn và là chỗ sống cho côn trùng, trong khi một bãi cỏ cắt sát gần như không có gì cho sinh vật. Cách làm hợp lý nhất cho sân Việt là kết hợp: cỏ đúng chỗ cần dùng, thảm phủ ở mọi chỗ còn lại.
Bãi cỏ đến từ đâu
Bãi cỏ xanh mướt cắt phẳng là hình ảnh của các điền trang châu Âu, nhất là nước Anh thế kỷ 17–18, nơi khí hậu mát, mưa đều làm cỏ mọc tự nhiên quanh năm. Trước khi có máy cắt cỏ (phát minh của Edwin Budding ở Anh năm 1830), giữ một bãi cỏ phẳng cần cả đội người cầm hái hoặc đàn cừu gặm — bãi cỏ vì thế là dấu hiệu của sự giàu có. Hình ảnh ấy theo phong cách vườn Anh và vườn ngoại ô Mỹ đi khắp thế giới, kể cả tới những vùng khí hậu không hề hợp với nó.
Ở xứ nóng ẩm, bãi cỏ đẹp đòi hỏi nhiều: tưới đều mùa khô, cắt thường xuyên mùa mưa vì cỏ mọc rất nhanh, nhổ cỏ dại liên tục, và gần như không mọc được dưới tán cây râm. Vườn quê Việt truyền thống ít khi có bãi cỏ; sân là sân gạch hay sân đất nện để phơi lúa, còn lại là vườn cây nhiều tầng.
Khi nào thảm cỏ là lựa chọn đúng
- Khoảng sân trẻ con chạy nhảy, nằm lăn.
- Lối đi qua lại hằng ngày mà không muốn lát cứng hoàn toàn.
- Khoảng trống làm "nền nghỉ" cho mắt trong bố cục: một mảng xanh phẳng giữa các bồn cây rậm giúp khu vườn đỡ ngột.
- Nơi tổ chức sinh hoạt ngoài trời: bày bàn tiệc, căng lều cho trẻ.
Ở Việt Nam, các loại cỏ hay dùng cho sân vườn gồm cỏ lá gừng (chịu bóng hơn, lá bản to), cỏ nhung (lá mịn, mọc chậm, cần nhiều nắng), cỏ lá tre và một số giống cỏ sân thể thao. Mỗi loại có điểm mạnh riêng về nắng, độ chịu dẫm và tốc độ mọc; nên hỏi vườn ươm địa phương xem loài nào đang sống tốt ở vùng mình.
Khi nào nên thay cỏ bằng thảm phủ
- Dưới tán cây râm: cỏ thưa dần rồi trơ đất. Tóc tiên, lá dong, dương xỉ, lan chi hợp hơn.
- Sườn dốc: cắt cỏ trên dốc khó và nguy hiểm; thảm phủ rễ chằng giữ đất tốt hơn.
- Dải hẹp sát tường, sát hàng rào: máy cắt không vào được, cỏ mọc lởm chởm.
- Quanh gốc cây: máy cắt cỏ, máy phát cỏ dễ làm trầy vỏ gốc. Một vòng lớp phủ hoặc cây thấp quanh gốc bảo vệ cây.
- Chỗ không ai đi: nếu một mảng cỏ chỉ để nhìn, thảm phủ có hoa cho cả người nhìn lẫn ong bướm.
Các loại cây thảm phủ thường dùng
| Cây | Nắng / bóng | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lạc dại (đậu phộng dại) | Nắng tới nửa bóng | Hoa vàng nhỏ nở nhiều, phủ kín nhanh, là cây họ đậu nên giúp đất | Chịu dẫm vừa phải, không thay được lối đi |
| Tóc tiên (cỏ tóc tiên, cỏ lan) | Bóng tới nửa nắng | Lá mảnh xanh đậm, gọn, ít phải cắt | Mọc chậm, trồng dày ngay từ đầu |
| Lan chi | Nửa bóng | Viền bồn gọn, chịu ẩm | Nắng gắt làm cháy lá |
| Hoa mười giờ | Nắng gắt | Chịu hạn, hoa nhiều màu, ong ghé | Không chịu dẫm, tàn nhanh khi ít nắng |
| Rau má | Nửa bóng, ẩm | Bản địa, mọc lan nhanh chỗ ẩm | Lan sang bồn bên cạnh, cần viền |
| Dương xỉ các loại | Bóng, ẩm | Hợp gốc cây lớn, chân tường phía bắc | Không chịu nắng trực tiếp lâu |
| Lớp phủ vô cơ/hữu cơ (lá khô, gỗ băm, vỏ trấu, sỏi) | Mọi chỗ | Không cần tưới, giữ ẩm đất, chặn cỏ dại | Phải bổ sung khi mục; sỏi nóng dưới nắng |
Một số cây thảm phủ quen thuộc cần cẩn trọng. Cúc xuyên chi (cúc bò hoa vàng) phủ rất nhanh nhưng lan mạnh, lấn ra ngoài vườn và được nhiều nơi xem là loài xâm hại; nên tránh. Thài lài tía (lá tím) đẹp nhưng nhựa có thể gây ngứa da. Hãy hỏi vườn ươm về khả năng lan của mỗi loài trước khi trồng mảng lớn.
Cỏ nhân tạo: tiện nhưng không sống
Cỏ nhân tạo ngày càng phổ biến ở sân nhà phố, ban công vì không cần tưới, không cần cắt. Nhưng với vườn sinh thái, nó là một tấm nhựa: không giun, không côn trùng, không hút nước mưa tốt như đất, và dưới nắng trưa xứ nóng bề mặt có thể nóng hơn nhiều so với cỏ thật. Nhựa cũ mòn dần thành mảnh vụn theo thời gian. Nếu dùng, chỉ nên dùng ở mảng nhỏ thật sự cần (như sân thượng không thể trồng), và đừng phủ lên đất có thể trồng cây.
Cách chuyển một bãi cỏ sang thảm phủ
- Đánh dấu ranh giới: giữ phần cỏ ở chỗ thật sự dùng; dùng dây hoặc vòi tưới đặt trên mặt đất để vạch đường cong mềm.
- Xử lý cỏ cũ không dùng thuốc: cách đơn giản là cắt sát, phủ lên vài lớp bìa các-tông (bỏ băng keo nhựa), tưới ẩm, rồi phủ lá hoặc gỗ băm dày lên trên. Sau vài tuần tới vài tháng, cỏ bên dưới chết và mục thành mùn. Cách này chậm nhưng không dùng hoá chất.
- Trồng cây phủ: khoét lỗ qua lớp phủ, trồng cây con dày vừa đủ để phủ kín trong một mùa.
- Giữ viền: một hàng gạch hoặc đá chôn nghiêng ngăn cỏ cũ bò lại và làm khu vườn trông gọn.
- Nhổ cỏ dại năm đầu: đây là giai đoạn tốn công nhất. Khi thảm phủ đã kín, cỏ dại ít còn chỗ mọc.
Lối đi trong vườn thảm phủ
Thảm phủ hầu hết không chịu được dẫm nhiều. Vì vậy khi thay cỏ bằng thảm phủ, cần nghĩ lại người sẽ đi đâu: đặt các phiến đá bước, một lối sỏi, một dải gỗ. Lối đi rõ ràng vừa bảo vệ cây, vừa là "khung" làm khu vườn trông có chủ ý. Chi tiết về vật liệu lối đi thuộc danh mục lối đi, ánh sáng và vật liệu.
So sánh một năm chăm sóc
| Việc | Bãi cỏ | Thảm phủ đã kín |
|---|---|---|
| Cắt | Thường xuyên, dày hơn vào mùa mưa | Vài lần một năm để tỉa gọn |
| Tưới mùa khô | Đều đặn, nhiều | Ít hơn, tuỳ loài |
| Cỏ dại | Nhổ liên tục | Nhiều năm đầu, giảm dần |
| Bón | Thường xuyên để giữ màu xanh | Ít; lá rụng tự làm mùn |
| Chịu dẫm | Tốt | Kém, cần lối đi riêng |
| Cho sinh vật | Rất ít | Nhiều: côn trùng, giun, ếch nhái |
Góc nhìn hôm nay
Ở Anh, chiến dịch "No Mow May" của tổ chức bảo tồn thực vật Plantlife khuyến khích chủ nhà ngừng cắt cỏ trong tháng Năm để hoa dại trong bãi cỏ kịp nở cho ong. Ở xứ nóng, ý tưởng tương tự có thể là để mép bãi cỏ cao hơn, cho cỏ dại có hoa như cỏ hôi, rau má được nở một đợt. Đi qua các vườn chùa, vườn nhà cũ ở quê, có thể thấy nền vườn hiếm khi là cỏ cắt; thường là lá rụng, rau má, cỏ lẫn hoa dại, giữ đất mát dưới tán cây. Đó là thảm phủ tự nhiên đã có sẵn, và là gợi ý tốt nhất cho một sân vườn ít tốn công ở khí hậu này.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng cỏ cho sân vườn nhà phố không?
Nên trồng cỏ ở phần sân thật sự có người đi lại hoặc trẻ chơi, và có đủ nắng. Những chỗ râm, hẹp, dốc hoặc chỉ để nhìn nên dùng cây thảm phủ hay lớp phủ lá, gỗ băm. Kết hợp như vậy đỡ công chăm hơn nhiều.
Cây gì trồng dưới bóng cây thay cỏ?
Tóc tiên, lan chi, lá dong, dương xỉ và lớp lá rụng là những lựa chọn hợp chỗ râm. Cỏ phần lớn thưa dần dưới tán, nên thay bằng các loài chịu bóng sẽ bền hơn.
Lạc dại có tốt hơn cỏ không?
Lạc dại phủ nhanh, ra hoa vàng nhiều, ít phải cắt và giúp đất nhờ là cây họ đậu. Nhưng nó chịu dẫm kém hơn cỏ, nên hợp với mảng để nhìn hoặc ven lối đi, không thay được chỗ người đi lại nhiều.
Cỏ nhân tạo có hại gì không?
Cỏ nhân tạo không phải chỗ sống cho sinh vật, thấm nước kém hơn đất, có thể nóng dưới nắng trưa và mòn dần thành mảnh nhựa. Chỉ nên dùng ở mảng nhỏ không thể trồng cây thật.
Làm sao bỏ bãi cỏ cũ không dùng thuốc diệt cỏ?
Cắt sát, phủ vài lớp bìa các-tông, tưới ẩm rồi phủ lá hoặc gỗ băm dày lên trên. Sau vài tuần tới vài tháng cỏ bên dưới chết và mục thành mùn, khi đó khoét lỗ trồng cây thảm phủ.
