Sakuteiki và Viên Dã: hai cuốn sách làm vườn cổ nổi tiếng của châu Á

Sakuteiki (作庭記, "Ghi chép về làm vườn") của Nhật, viết khoảng thế kỷ 11, là sách làm vườn cổ nhất của Nhật còn lại; Viên Dã (園冶, Yuanye) của Kế Thành (計成), khắc in khoảng năm 1634, là sách lý luận vườn hệ thống nhất của Trung Hoa. Hai cuốn cách nhau sáu thế kỷ nhưng chung một tinh thần: vườn do người làm phải trông như tự nhiên tạo ra, và người làm vườn phải biết "đọc" đất, đá, nước trước khi đặt tay. Câu nổi tiếng nhất của Viên Dã — "tuy do nhân tác, uyển tự thiên khai" (tuy do người làm, mà như trời mở) — tới nay vẫn là kim chỉ nam của nhiều nhà thiết kế cảnh quan.

Sakuteiki: sách vườn của giới quý tộc Heian

Ai viết, viết khi nào

Sakuteiki ra đời vào cuối thời Heian, khoảng thế kỷ 11. Sách thường được gán cho Tachibana no Toshitsuna (1028–1094), con của quan nhiếp chính Fujiwara no Yorimichi — người dựng chùa Byōdō-in nổi tiếng với điện Phượng Hoàng soi bóng xuống hồ. Tuy vậy, việc gán tác giả vẫn còn tranh luận; có học giả cho rằng sách là tập hợp truyền thống của nhiều người. Tên Sakuteiki cũng là tên đặt về sau.

Viết cho loại vườn nào

Sách viết cho vườn của dinh thự quý tộc kiểu shinden-zukuri: nhà chính quay về hướng nam, trước nhà là sân cát trắng dùng cho nghi lễ, xa hơn là hồ có đảo, cầu, dòng suối nhỏ dẫn nước vào hồ. Đây là kiểu vườn hồ, khác hẳn vườn đá khô thiền tông ra đời muộn hơn nhiều thế kỷ.

Những ý chính

• Nhớ lại cảnh thật: người làm vườn nên lấy cảm hứng từ những phong cảnh nổi tiếng đã thấy — bờ biển, núi, sông — rồi diễn lại tinh thần ấy theo địa thế khu đất, không sao chép máy móc.
• Theo "ý muốn" của đá: câu nổi tiếng trong sách khuyên đặt đá theo đòi hỏi của chính viên đá — tức là đọc hình dáng, mặt đẹp, thế đứng tự nhiên của nó, đặt sao cho đá "muốn" đứng như vậy. Đặt đá đầu tiên rồi các đá sau "đáp lại" đá trước.
• Nước chảy có hướng: sách bàn kỹ về dòng suối dẫn nước (yarimizu): độ dốc, hướng chảy, cách đặt đá để nước tạo tiếng và gợn.
• Các kiểu thác: sách phân loại nhiều cách nước rơi — rơi như tấm vải, rơi thành sợi, rơi lệch sang bên — mỗi kiểu một cách đặt đá.
• Điều cấm kỵ: một phần sách liệt kê những cách đặt đá bị coi là không lành, như dựng đá vốn nằm thành đứng. Nhiều điều cấm mang màu tín ngưỡng thời ấy; đọc như tư liệu về quan niệm xưa, không phải luật làm vườn hôm nay.

Viên Dã: sách vườn của một nghệ nhân Giang Nam

Kế Thành là ai

Kế Thành (計成, Ji Cheng, sinh năm 1582) là người vùng Giang Nam thời cuối Minh. Thuở trẻ ông học vẽ tranh sơn thuỷ, đi nhiều nơi, rồi chuyển sang thiết kế vườn cho giới sĩ đại phu vùng Thường Châu, Dương Châu. Ông là một trong rất ít nghệ nhân làm vườn Trung Hoa để lại tên tuổi và sách vở — phần lớn người làm vườn thời ấy là thợ vô danh.

Sách viết gì

Viên Dã gồm ba quyển, khắc in khoảng năm 1634, bàn trọn quy trình làm vườn: chọn đất, bố trí nhà cửa, hành lang, tường, cửa sổ, lát nền, đắp núi, chọn đá, và mượn cảnh. Sách có nhiều hình vẽ mẫu hoa văn cửa sổ, lan can, nền lát — tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu kiến trúc vườn Giang Nam.

Những ý chính

• "Tuy do nhân tác, uyển tự thiên khai" (雖由人作，宛自天開): tuy do người làm, mà như trời tạo. Đây là tiêu chí cao nhất của vườn.
• "Xảo ư nhân tá, tinh tại thể nghi" (巧於因借，精在體宜): khéo ở chỗ dựa vào địa thế và mượn cảnh, tinh ở chỗ vừa vặn hợp lẽ. Chữ nhân là thuận theo cái có sẵn của khu đất; chữ tá là mượn cảnh.
• Mượn cảnh (tá cảnh, 借景): sách là nguồn kinh điển của khái niệm này — đưa núi xa, tháp chùa, cây bên hàng xóm vào tầm nhìn của vườn. Người Nhật về sau dùng chữ shakkei, cùng gốc chữ Hán.
• Chọn đất trước: sách phân tích các loại khu đất — đất núi, đất thành thị, đất làng, đất ven sông hồ — mỗi loại một cách làm.

Số phận cuốn sách

Ở Trung Hoa, Viên Dã bị lãng quên trong một thời gian dài; một lý do thường được nêu là người viết lời tựa, Nguyễn Đại Thành (阮大鋮), bị hậu thế coi là gian thần, khiến sách bị liên luỵ. Trong khi đó, sách được truyền sang Nhật và được giới làm vườn ở đó trân trọng. Đầu thế kỷ 20, các học giả Trung Quốc tìm lại và in lại sách, từ đó Viên Dã trở thành kinh điển.

Đặt hai cuốn cạnh nhau

Một khác biệt đáng chú ý: Sakuteiki nói rất nhiều về đá và nước, ít nói về kiến trúc; Viên Dã dành phần lớn cho nhà, hành lang, tường, cửa — vì vườn Giang Nam là một tổ hợp kiến trúc và cảnh, người sống ngay trong vườn. Đọc hai cuốn giúp phân biệt rõ vườn Nhật và vườn Trung Hoa, hai truyền thống hay bị lẫn với nhau.

Còn người Việt có sách làm vườn không

Tới nay, chưa thấy một cuốn sách lý luận làm vườn Việt Nam thời trung đại tương đương hai cuốn trên. Hiểu biết về vườn Việt xưa phải ghép từ nhiều nguồn: sử chép về cung điện, ao hồ; ký sự như Thượng kinh ký sự; thơ văn vịnh cảnh; các bộ địa chí như Đại Nam nhất thống chí; và những khu vườn còn sống như nhà vườn Huế, vườn chùa, hòn non bộ trong sân. Đây là một khoảng trống nghiên cứu thú vị cho người quan tâm.

Đem về khu vườn hôm nay

• Đọc đất trước khi vẽ: cả hai sách bắt đầu từ địa thế. Trước khi chọn cây, hãy xem nắng, gió, dốc, chỗ nước đọng — đúng như lời khuyên "nhân" của Kế Thành.
• Đặt đá theo đá: khi làm hòn non bộ hay đặt tảng đá điểm nhấn, xoay viên đá nhiều hướng tìm mặt đẹp nhất và thế đứng tự nhiên, thay vì chôn đại.
• Mượn cảnh: một cây lớn nhà bên, một mái ngói, một khoảng trời có thể là phần của khu vườn nếu chừa đúng khe nhìn.
• Như trời tạo: tránh những thứ quá đều, quá thẳng, quá mới ở chỗ muốn có cảm giác tự nhiên.

Góc nhìn hôm nay: đọc bản nào

Sakuteiki có bản dịch tiếng Anh của Jirō Takei và Marc P. Keane (Sakuteiki: Visions of the Japanese Garden, 2001), kèm chú giải và hình minh hoạ. Viên Dã có bản dịch tiếng Anh The Craft of Gardens của Alison Hardie. Bản dịch tiếng Việt của hai cuốn chưa phổ biến; người đọc chữ Hán có thể tìm nguyên bản đã được hiệu đính. Đi thăm Byōdō-in ở Uji, các vườn cổ điển Tô Châu (UNESCO ghi danh năm 1997) là cách thấy những nguyên lý trong sách đứng ngoài đời ra sao.