Nghề kiến trúc sư cảnh quan: từ Olmsted và Central Park đến hôm nay

Kiến trúc sư cảnh quan là người thiết kế không gian ngoài trời — từ sân vườn, quảng trường, công viên tới khu bảo tồn — bằng đất, nước, cây, vật liệu và ánh sáng. Nghề này có tên gọi hiện đại từ giữa thế kỷ 19, khi Frederick Law Olmsted và Calvert Vaux, hai người thiết kế Công viên Trung tâm (Central Park) ở New York, bắt đầu tự gọi mình là "landscape architect". Từ đó, nghề phát triển thành một ngành được đào tạo bài bản, với các hội nghề nghiệp quốc gia và quốc tế, và ngày nay gánh cả những việc như quản lý nước mưa, phục hồi sinh thái.

Trước Olmsted: người làm vườn phong cảnh

Thiết kế cảnh quan lớn đã có từ rất lâu: André Le Nôtre với Versailles ở Pháp thế kỷ 17, Lancelot "Capability" Brown với những điền trang phong cảnh ở Anh thế kỷ 18. Nhưng họ được gọi là người làm vườn, thợ cả, hay "landscape gardener" — danh xưng mà Humphry Repton (1752–1818) dùng cho mình. Repton nổi tiếng với "Sách Đỏ" (Red Books): mỗi khu đất một cuốn, có tranh vẽ "trước và sau" với tấm phủ lật được để chủ đất thấy cảnh sẽ đổi ra sao.

Cụm từ "landscape architecture" xuất hiện trong một cuốn sách năm 1828 của Gilbert Laing Meason, bàn về kiến trúc trong tranh phong cảnh Ý. Nhưng phải đến Olmsted, cụm từ ấy mới thành tên một nghề.

Frederick Law Olmsted (1822–1903)

Một con đường vòng

Olmsted không học thiết kế. Trước khi làm cảnh quan, ông từng làm thuỷ thủ, nông dân, nhà báo, nhà xuất bản. Những chuyến đi, nhất là chuyến tới nước Anh thăm các công viên công cộng như Birkenhead Park, cho ông ý tưởng rằng một thành phố cần những khoảng xanh lớn mở cửa cho mọi người, không chỉ cho người giàu.

Central Park và "Greensward Plan"

Năm 1858, Olmsted và kiến trúc sư người Anh Calvert Vaux thắng cuộc thi thiết kế Central Park với phương án mang tên "Greensward Plan". Ý tưởng nổi bật: tạo cảm giác đồng quê giữa thành phố, với đồng cỏ, rừng cây, hồ nước, và tách các luồng giao thông — xe ngựa, người đi bộ, người cưỡi ngựa, và cả các đường xuyên ngang thành phố được hạ thấp xuống dưới mặt công viên để không cắt ngang cảnh. Những người đi dạo trong công viên gần như không thấy xe cộ chạy qua.

Đặt tên cho nghề

Khoảng đầu những năm 1860, trong quá trình làm việc với thành phố New York, Olmsted và Vaux dùng danh xưng "landscape architects" cho mình. Lựa chọn ấy có chủ ý: họ muốn khẳng định công việc của mình không chỉ là trồng cây, mà là thiết kế không gian có cấu trúc, có kỹ thuật, ngang với kiến trúc.

Những công trình khác

• Prospect Park ở Brooklyn, cùng Vaux — nhiều người cho là còn hoàn chỉnh hơn Central Park.
• Emerald Necklace ở Boston — một chuỗi công viên nối nhau theo dòng nước, kết hợp cảnh quan với xử lý vùng đầm lầy ô nhiễm.
• Khuôn viên Điện Capitol ở Washington.
• Biltmore Estate ở North Carolina — nơi ông đề xuất quản lý rừng một cách khoa học.
• Bản báo cáo về thung lũng Yosemite (1865) và việc vận động bảo vệ cảnh quan thác Niagara, những đóng góp sớm cho ý tưởng bảo tồn thiên nhiên công cộng.

Nghề trở thành ngành

Beatrix Farrand là người phụ nữ duy nhất trong nhóm sáng lập ASLA, nổi tiếng với các khu vườn như Dumbarton Oaks ở Washington. Sự có mặt của bà nhắc rằng nghề cảnh quan từ đầu đã có những người phụ nữ làm vườn xuất sắc, như Gertrude Jekyll ở Anh.

Thế kỷ 20 và nay: những hướng đi mới

Thiết kế theo sinh thái

Ian McHarg, trong Design with Nature, đề xuất chồng các lớp bản đồ — địa hình, đất, nước, thực vật, động vật — để tìm nơi nên xây và nơi nên để yên. Cách làm ấy là tổ tiên của nhiều công cụ phân tích hiện nay.

Cây bản địa nhiệt đới

Roberto Burle Marx (1909–1994), kiến trúc sư cảnh quan Brazil, là người đưa cây bản địa nhiệt đới vào thiết kế hiện đại, với những mảng cây lớn như tranh trừu tượng, ví dụ con đường ven biển Copacabana ở Rio de Janeiro. Với người làm cảnh quan ở xứ nóng, ông là hình mẫu rất gần: dùng cây của chính vùng mình thay vì nhập mẫu châu Âu.

Nước và đô thị

Ở châu Á, kiến trúc sư cảnh quan Trung Quốc Du Khổng Kiên (Kongjian Yu) gắn tên với những công viên giữ nước mưa, phục hồi bờ sông bằng cây và đất thay vì bê tông. Vườn mưa, mặt nước sinh thái, công viên chịu ngập là những việc nghề cảnh quan ngày càng gánh nhiều.

Kiến trúc sư cảnh quan làm gì, và khi nào chủ nhà cần họ

Một dự án cảnh quan thường đi qua các bước: khảo sát hiện trạng (đất, nước, nắng, gió, cây có sẵn); ý tưởng bố cục; thiết kế chi tiết san nền, thoát nước, vật liệu, cây trồng, chiếu sáng; hồ sơ thi công; giám sát thi công; và kế hoạch chăm sóc sau đó.

Sân nhà phố nhỏ, bố cục đơn giản thì chủ nhà có thể tự làm theo các nguyên lý cơ bản. Nên mời kiến trúc sư cảnh quan khi: khu đất có dốc, có vấn đề thoát nước; muốn có ao, hồ, non bộ lớn; làm vườn sân thượng; hoặc muốn khu vườn và ngôi nhà được thiết kế cùng lúc. Những gì làm tốn kém trong một khu vườn — khối lượng đất đá, độ sâu hồ, hệ lọc, nhân công — thường được tiết kiệm nhiều nhất khi có thiết kế tốt từ đầu, tránh phải đập đi làm lại.

Nghề cảnh quan ở Việt Nam

Ở Việt Nam, kiến trúc cảnh quan được đào tạo tại một số trường kiến trúc và lâm nghiệp. Trước khi có tên nghề hiện đại, người Việt đã có những "kiến trúc sư cảnh quan" không tên: người dựng nhà vườn Huế chọn chỗ đặt bình phong, hồ, hàng chè tàu; nghệ nhân xếp non bộ trong sân đình; người làm vườn chùa chọn cây đại, cây đa cho sân tam quan. Nghề hiện đại có thể học nhiều từ những người ấy: hiểu khí hậu, hiểu đất, dùng vật liệu và cây của chính vùng mình.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem ở đâu

Muốn hiểu nghề, có thể đọc Design with Nature của Ian McHarg, các sách về Olmsted (nhiều cuốn tiểu sử bằng tiếng Anh), sách ảnh về Roberto Burle Marx, và A Pattern Language của Christopher Alexander cho phần cách con người dùng không gian ngoài trời. Khi đi qua một công viên, thử đọc nó như Olmsted: lối đi dẫn mắt tới đâu, nước chảy về đâu, chỗ nào ngồi được, chỗ nào để yên cho cây. Đó là bài học nhập môn rẻ nhất của nghề.