Ở xứ nóng, khu vườn vẫn "có mùa" nếu chọn đúng những cây tự báo mùa: cây rụng lá rồi nở hoa trên cành trơ (gạo, ban, kèn hồng, sứ), cây lá đỏ trước khi rụng (bàng ở miền Bắc, sau sau ở vùng núi phía Bắc), cây ra lộc non màu đỏ, tím, đồng (hồng lộc, xoài, lộc vừng), cỏ trổ bông cuối năm và quả chín theo mùa. Không cần trồng phong hay anh đào; chỉ cần mỗi mùa có một cây thay áo, đặt đúng chỗ có nền trơn và ánh sáng xiên.
Vì sao vườn nhiệt đới hay bị "đơn điệu"
Phần lớn cây cảnh phổ biến ở Việt Nam là cây lá xanh quanh năm: cau, cọ, thiết mộc lan, trầu bà, hoa giấy, cây bụi làm giậu. Chúng bền, dễ chăm, nhưng vườn toàn những cây ấy trông gần như giống hệt nhau từ tháng 1 tới tháng 12. Người ở trong đó mất cảm giác thời gian trôi.
Trong khi đó, chính khí hậu nhiệt đới gió mùa cũng có nhịp riêng: mùa đông lạnh khô ở miền Bắc, mùa khô ở miền Nam, mùa mưa, mùa gió. Nhiều loài cây bản địa và cây nhập nội phản ứng với nhịp ấy bằng cách rụng lá, ra lộc, trổ hoa. Việc của người thiết kế là chọn vài cây như vậy làm "đồng hồ mùa" cho khu vườn.
Năm cách một cây báo mùa
| Cách báo mùa | Ví dụ | Thời điểm thường gặp |
|---|---|---|
| Lá đổi màu trước khi rụng | Bàng (lá đỏ), sau sau ở vùng núi phía Bắc, bằng lăng (lá già chuyển đỏ cam trước khi rụng) | Cuối thu – đông ở miền Bắc; mùa khô ở miền Nam |
| Rụng trơ rồi nở hoa trên cành trần | Gạo, ban, kèn hồng, sứ, phượng (ở miền Bắc) | Cuối đông – xuân ở Bắc; giữa và cuối mùa khô ở Nam |
| Lộc non màu | Hồng lộc (đỏ), xoài (tím đỏ, đồng), lộc vừng, bàng (xanh nõn) | Xuân ở Bắc; đầu mùa mưa ở Nam |
| Cỏ trổ bông | Cỏ lau ven sông, cỏ đuôi chồn, các loài cỏ cảnh | Thường cuối năm |
| Quả chín đổi màu | Quất, bưởi, khế, các loài quả mọng nhỏ | Tuỳ loài, nhiều loài quanh Tết |
Thời điểm ghi trong bảng chỉ là "thường gặp": cùng một loài, ở Hà Nội và Thanh Hoá, ở năm rét đậm và năm ấm, có thể lệch nhau vài tuần.
Lá đỏ kiểu Việt: bàng và sau sau
Cây bàng là "mùa thu lá đỏ" quen thuộc nhất ở miền Bắc. Khi trời trở lạnh, lá bàng chuyển vàng, cam, đỏ rồi rụng, để lại cành trơ vài tuần trước khi bật lộc xanh nõn vào xuân. Một cây bàng trong sân cho đủ cả bốn mùa: lộc non, tán xanh hè, lá đỏ đông, cành trơ cuối đông. Đổi lại, nó là cây lớn, tán rộng, rụng lá nhiều — cần sân đủ rộng và chấp nhận một mùa quét lá.
Ở vùng núi phía Bắc có cây sau sau, lá xẻ thuỳ trông giống lá phong, chuyển đỏ vào mùa đông. Nó hợp với khí hậu mát vùng cao hơn là đồng bằng nóng.
Các loài phong lá đỏ nhập nội chỉ đẹp ổn định ở vùng có mùa lạnh rõ như Sa Pa, Đà Lạt. Ở đồng bằng, chúng thường còi cọc, lá cháy nắng, ít khi đỏ được như ảnh.
Cành trơ cũng là cảnh
Nhiều chủ nhà sợ cây rụng lá vì "trông như cây chết". Nhưng chính khoảnh khắc cành trơ mới làm mùa hoa sau đó ấn tượng: hoa gạo đỏ trên cành trần tháng 3, kèn hồng phủ hồng cả tán không còn một lá. Thêm nữa, cành trơ mùa đông cho nắng ấm xuống sân và vào nhà — một lợi ích thật ở miền Bắc.
Để cành trơ đẹp, đặt cây trước một nền trơn: bầu trời, một bức tường sáng màu, một mặt nước. Dáng cành in lên nền như nét mực.
Lá làm mùa: lộc non và lá màu
Lộc non: mùa xuân bằng lá
Những cây có lộc non màu cho khu vườn một "mùa hoa bằng lá":
- Hồng lộc: lộc non đỏ tươi, rất được ưa làm giậu; mỗi đợt ra lộc là một đợt "nở" màu đỏ.
- Xoài: lá non rủ xuống màu tím đỏ hoặc đồng, rất đẹp khi ngược sáng — xoài trong vườn là một lớp cây ăn quả mà cũng là cây cảnh theo mùa.
- Lộc vừng: lá non hồng nhạt, và chuỗi hoa đỏ rủ xuống mặt nước bờ ao.
- Bàng, sấu: lộc xanh nõn trên cành trơ vào xuân ở miền Bắc.
Lá màu: giữ màu khi hoa vắng
Khi không có cây đổi màu, có thể dùng cây lá màu quanh năm để tạo nhịp: huyết dụ (đỏ tía), tía tô cảnh (nhiều màu), ngũ sắc (vàng, đỏ, cam pha xanh), cỏ lá sọc, chuỗi ngọc lá vàng. Đây không phải "mùa" thật, nhưng thay đổi theo đợt trồng được. Mẹo: dùng ít, gom thành mảng, đặt cạnh lá xanh đậm để nổi; một vườn quá nhiều lá màu lại thành rối mắt.
Đặt cây báo mùa vào bố cục
- Mỗi mùa một cây chủ. Một cây lá đỏ cho đông, một cây hoa trên cành trơ cho xuân, một cây lộc đỏ, một khoảnh cỏ trổ bông cho cuối năm.
- Đặt ở chỗ thấy hằng ngày. Nhìn ra từ cửa sổ bếp, bàn làm việc, lối vào nhà — nơi mắt đi qua mỗi ngày mới nhận ra từng thay đổi nhỏ.
- Dùng ánh sáng xiên. Lá đỏ, lộc non, bông cỏ đẹp nhất khi ngược nắng sáng sớm hoặc chiều muộn. Đặt chúng ở phía đông hoặc tây của chỗ ngồi.
- Cho phép lá rụng ở lại. Lá rụng phủ gốc cây giữ ẩm và nuôi đất. Có thể quét sạch lối đi, sân lát, nhưng để lá dưới gốc, trong luống.
- Nền xanh tĩnh. Cây đổi màu chỉ nổi khi xung quanh là khung xanh ổn định; đừng thay toàn bộ vườn bằng cây rụng lá.
Cây báo mùa theo từng miền
Cùng một loài, ở mỗi miền lại báo một mùa khác nhau. Bảng dưới đây chỉ là gợi ý chọn "đồng hồ mùa" cho từng vùng:
| Vùng | Cây báo mùa hợp | Mùa thay đổi rõ nhất |
|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Bàng, gạo, xoan, sấu, hồng lộc | Cuối thu lá đỏ, cuối đông cành trơ, xuân lộc non |
| Vùng núi phía Bắc | Sau sau, ban, đào, mận | Đông lá đỏ, xuân hoa trắng hồng |
| Miền Trung | Bàng, phượng, muồng, cỏ lau ven sông | Mùa mưa xanh mướt, mùa nắng hoa đỏ vàng |
| Tây Nguyên, Đà Lạt | Dã quỳ, mai anh đào, cỏ trổ bông | Cuối năm hoa vàng, đầu năm hoa hồng |
| Nam Bộ | Kèn hồng, sứ, bàng, xoài, bằng lăng | Mùa khô rụng lá và nở hoa, đầu mưa lộc non |
Dã quỳ lan rất mạnh, chỉ nên trồng ở chỗ kiểm soát được, không để tràn ra vùng đất tự nhiên xung quanh.
Góc nhìn hôm nay
Người Việt vốn rất nhạy với mùa của cây: mùa hoa gạo, mùa hoa ban Tây Bắc, mùa lá bàng đỏ, mùa cỏ hồng cuối năm ở Đà Lạt, mùa lộc non sau Tết. Một khu vườn nhà cũng có thể có những mùa ấy ở quy mô nhỏ. Cách bắt đầu đơn giản: trong một năm, chụp lại cùng một góc vườn vào đầu mỗi tháng. Mười hai tấm ảnh sẽ cho thấy rõ vườn nhà đang thiếu mùa nào.
Câu hỏi thường gặp
Ở miền Bắc trồng cây gì có lá đỏ mùa đông?
Cây bàng là lựa chọn quen thuộc nhất: lá chuyển vàng, cam, đỏ rồi rụng vào cuối thu và mùa đông. Ở vùng núi phía Bắc có cây sau sau lá đỏ. Phong lá đỏ nhập nội chỉ đẹp ổn định ở vùng mát như Sa Pa, Đà Lạt.
Cây nào rụng hết lá rồi mới ra hoa?
Gạo, ban, kèn hồng, sứ và phượng (ở miền Bắc) đều có giai đoạn trơ lá rồi nở hoa trên cành trần. Đặt chúng trước nền trời hoặc tường trơn để thấy rõ dáng cành và màu hoa.
Có nên trồng phong lá đỏ ở Hà Nội hay Sài Gòn không?
Phong lá đỏ cần mùa lạnh rõ rệt; ở đồng bằng nóng ẩm cây thường còi, lá cháy nắng và ít khi đỏ như ảnh. Muốn có lá đỏ ở đồng bằng, cây bàng, hồng lộc hay các cây lộc non đỏ là lựa chọn bền hơn.
Làm sao cho vườn có cảm giác bốn mùa ở xứ nóng?
Chọn mỗi mùa một cây chủ thay đổi rõ: lá đỏ trước khi rụng, hoa nở trên cành trơ, lộc non màu, cỏ trổ bông, quả chín. Đặt chúng ở chỗ nhìn thấy hằng ngày, trước nền trơn, trên một khung cây xanh ổn định.
