Hồ Tây, Hồ Gươm và những vườn hồ của Thăng Long qua các thời kỳ

Thăng Long xưa là một kinh đô của nước: hồ Tây, hồ Gươm cùng hàng chục đầm, ao lớn nhỏ là nơi các triều đại dựng hành cung, lầu gác, chùa đền ven nước, và là "vườn" chung của cả thành. Khác với vườn cung đình kín tường, vườn của Thăng Long thường là cảnh quan mở quanh hồ: một hòn đảo có đền, một dải đê trồng cây, một làng trồng sen ven bờ. Hồ Tây và hồ Gươm là hai mặt nước giữ được nhiều lớp lịch sử ấy nhất tới hôm nay.

Một kinh đô đặt giữa đầm hồ

Khi Lý Thái Tổ chọn Đại La làm kinh đô năm 1010, vùng đất này là một đồng bằng thấp giữa sông Hồng và sông Tô Lịch, đầy những đầm, hồ là dấu vết các khúc sông cũ. Thành lũy, cung điện, làng xóm mọc lên giữa mạng lưới nước ấy. Nhiều hồ của Hà Nội ngày nay — hồ Tây, Trúc Bạch, hồ Gươm, Thiền Quang, Thủ Lệ — là phần còn lại của mạng lưới đó sau nhiều thế kỷ lấp dần.

Vì nước có sẵn khắp nơi, người Thăng Long không phải "làm" hồ như vua chúa ở những vùng khô. Thay vào đó, họ chọn những hồ đẹp nhất để dựng công trình, trồng cây ven bờ, và đặt tên cho cảnh. Vườn ở đây là nghệ thuật sắp xếp quanh một mặt nước có sẵn.

Hồ Tây: mặt nước của các hành cung

Những cái tên

Hồ Tây từng có nhiều tên: Dâm Đàm (đầm mù sương), Lãng Bạc, rồi Tây Hồ. Nhiều tài liệu cho rằng tên Tây Hồ được dùng từ thời Lê, có thuyết gắn với việc kiêng tên huý một vị vua. Hồ rộng, ven bờ là đất cao ráo, gió mát — một nơi lý tưởng để dựng nơi nghỉ ngơi ngoài kinh thành.

Hành cung và chùa ven hồ

Các triều Lý, Trần, Lê đều có cung điện, hành cung ven hồ Tây; tên và vị trí cụ thể của từng công trình thì sử chép rải rác và nhiều chỗ chưa thống nhất. Đại Việt sử ký toàn thư có ghi những chuyến vua chơi thuyền trên hồ; một đoạn đời Trần Dụ Tông chép chuyện một hoàng tử suýt chết đuối khi đi thuyền trên hồ Tây. Đời chúa Trịnh, các chúa dựng phủ, cung ven hồ để nghỉ mát; tên làng Thuỵ Khuê còn giữ dấu một cung cũ của chúa Trịnh ở bờ nam hồ.

Chùa Trấn Quốc, ngôi chùa có lịch sử lâu đời bậc nhất Hà Nội, được dời từ bãi sông Hồng vào một bán đảo nhỏ trên hồ Tây vào đầu thế kỷ 17. Từ đó, hình ảnh tháp chùa giữa nước, nối với bờ bằng một con đường nhỏ, trở thành một trong những cảnh đẹp nhất của hồ. Phủ Tây Hồ trên một doi đất nhô ra hồ cũng là một điểm cảnh quan nổi tiếng.

Đê Cổ Ngư và hồ Trúc Bạch

Một con đê được đắp ngang phía đông nam hồ Tây, tách ra một phần nước thành hồ Trúc Bạch. Đê ấy thường được gọi là đê Cổ Ngư, nay là đường Thanh Niên với hai hàng cây ven nước. Tên Trúc Bạch gắn với một khu vườn có từ thời chúa Trịnh — tương truyền chúa Trịnh Giang lập Trúc Lâm viện ven hồ, nơi những người bị giam dệt lụa, lụa ấy nổi tiếng với tên "lụa Trúc Bạch". Chuyện này thuộc lớp tương truyền, nên kể như vậy.

Làng sen ven hồ

Nhiều làng ven hồ Tây sống với nước: nuôi cá, trồng sen, trồng hoa. Sen hồ Tây, nhất là giống sen bách diệp (trăm cánh), gắn với nghề ướp trà sen nổi tiếng của Hà Nội. Đây là "vườn" theo nghĩa rộng nhất: một cảnh quan sản xuất đồng thời là cảnh đẹp, nuôi sống người ở và làm say lòng người đi qua.

Hồ Gươm: hồ cảnh giữa lòng phố

Từ hồ Lục Thuỷ tới hồ Hoàn Kiếm

Hồ Gươm cũng từng có nhiều tên: Lục Thuỷ (nước xanh), Thuỷ Quân (gắn với việc duyệt thuỷ quân thời Lê), rồi Hoàn Kiếm (trả gươm). Tên Hoàn Kiếm gắn với truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm báu cho rùa thần sau khi đánh thắng quân Minh — đây là truyền thuyết, không phải sự kiện sử chép. Xưa hồ rộng hơn ngày nay, thông với sông Hồng, có lúc được chia thành hai phần gọi là Tả Vọng và Hữu Vọng; phần Hữu Vọng về sau bị lấp dần.

Đảo, đền, cầu

Thời chúa Trịnh, trên đảo Ngọc Sơn có dựng cung điện để chúa nghỉ ngơi, sau đổ nát và thành chỗ dựng đền. Đến thế kỷ 19, nhà nho Nguyễn Văn Siêu đứng ra tu sửa đền Ngọc Sơn, dựng cầu Thê Húc sơn đỏ nối đảo với bờ, Tháp Bút và Đài Nghiên ở lối vào. Bộ ba tháp – đài – cầu ấy là một bố cục cảnh quan tinh tế: người đi từ phố vào đền phải qua một chuỗi "cửa" dần dần rời khỏi phố xá, bước vào không gian của nước.

Tháp Rùa trên đảo nhỏ giữa hồ được xây vào cuối thế kỷ 19. Dù lịch sử xây dựng có nhiều chuyện được kể khác nhau, nó đã trở thành điểm nhấn thị giác trung tâm của mặt hồ.

Vườn hoa ven hồ thời cận đại

Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, khu vực quanh hồ Gươm được quy hoạch lại theo lối đô thị mới: đường bao quanh hồ, vườn hoa công cộng, hàng cây ven nước. Nhiều cây lớn ven hồ ngày nay như lộc vừng, si, liễu đã gắn liền với hình ảnh hồ Gươm. Từ đây, hồ trở thành công viên của cả thành phố, không còn là cảnh riêng của vua chúa.

So sánh hai hồ

Bài học "vườn hồ" của Thăng Long

• Tôn trọng nước có sẵn: Thăng Long đẹp vì giữ hồ, không vì đào hồ mới. Khi làm vườn, một chỗ trũng có sẵn trong đất thường là chỗ hợp nhất cho mặt nước.
• Một điểm nhấn trên nước: một ngôi đền trên đảo, một ngọn tháp nhỏ giữa hồ là đủ cho cả mặt nước có "nhân vật chính".
• Lối vào nhiều lớp: chuỗi Tháp Bút – Đài Nghiên – cầu Thê Húc dạy cách làm một lối vào chậm, chuyển dần từ ồn sang tĩnh.
• Cây ven nước: một hàng cây lớn ven bờ vừa cho bóng mát, vừa soi bóng xuống nước, nhân đôi cảnh.

Khi đem các bài học này về sân nhà, nhớ rằng ao, hồ trong vườn cần an toàn cho trẻ nhỏ: trẻ dưới 5 tuổi có thể chết đuối ở nước rất nông, nên phải có rào, nắp lưới chịu lực hoặc mép thoải, và người lớn trông.

Góc nhìn hôm nay

Một cách cảm nhận hai hồ như những khu vườn: đi bộ quanh hồ Gươm vào sáng sớm, khi người tập thể dục đã về và phố chưa đông, rồi đi dọc đường Thanh Niên lúc hoàng hôn để nhìn hồ Tây đổi màu. Ghé chùa Trấn Quốc, đền Ngọc Sơn để cảm nhận cách người xưa đặt công trình vào nước. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các sách về Hà Nội xưa của các nhà nghiên cứu Hà Nội học, các ghi chép về kinh thành Thăng Long trong Đại Việt sử ký toàn thư, và phần Hà Nội trong Đại Nam nhất thống chí.