Hiên nhà, hành lang, khe thoáng: làm vườn ở những dải đất hẹp

Hiên nhà, hành lang và khe thoáng là những dải đất hẹp mà nhà phố nào cũng có nhưng ít ai coi là vườn: mái hiên trước cửa, lối đi hông nhà, khe hở giữa hai nhà, giếng trời nhỏ giữa nhà ống. Chúng thường hẹp dưới một mét, khuất nắng, có gió lùa; làm vườn ở đó không phải trồng cho nhiều mà là đặt một hàng cây, một lớp nền, một điểm nhìn đúng chỗ để dải hẹp ấy thành lối đi dễ chịu thay vì góc chứa đồ.

Bốn loại "mảnh bị bỏ quên" trong nhà phố

Mỗi mảnh có một cái lợi riêng mà sân vườn lớn không có: chúng gần người. Ai đi qua cũng thấy, ngày nào cũng thấy. Một chậu cây đúng chỗ ở hiên hay giếng trời được nhìn nhiều hơn cả một góc vườn rộng ở cuối đất.

Hiên nhà: vùng chuyển tiếp cần có chỗ ngồi

Nhà Việt xưa, từ nhà rường Huế tới nhà ba gian Bắc Bộ hay nhà Nam Bộ, đều có hiên rộng: chỗ ngồi chẻ lạt, uống nước, tránh mưa, đón khách trước khi vào nhà. Nhà phố hôm nay thường chỉ còn một ô văng hẹp trên cửa. Nhưng nếu có một dải hiên, dù chỉ hơn một mét, đó vẫn là chỗ quý nhất để làm vườn.

• Chậu đẹp nhất đặt ở hiên, hai bên cửa hoặc một bên, vì ở đây chậu được che mưa, ít bị tạt đất, nhìn được gần.
• Cây hiên là cây bán râm: mái hiên che nắng trưa, chỉ có nắng xiên sáng hoặc chiều. Cây ưa nắng gắt đặt dưới hiên sẽ vươn dài về phía sáng.
• Một ghế hoặc bậc ngồi: hiên có chỗ ngồi là hiên được dùng. Một băng ghế gỗ dọc tường, đủ cho hai người, đã đủ.
• Mép hiên là ranh giới nước: nước mái đổ xuống mép hiên. Một dải sỏi hoặc rãnh nhỏ dưới mép mái giữ nền sân không bị khoét lõm và nước không bắn bẩn chân tường.

Hành lang, lối hông nhà: biến lối đi thành vườn dài

Nhà phố có lối hông thường dùng nó để dắt xe ra sau hoặc để đi ra sân sau mà không xuyên qua nhà. Lối dài, hẹp, thẳng; nếu trơ trụi thì trông như một con hẻm.

Nguyên tắc cho lối hẹp

1. Trồng một phía, giữ một phía trống: cây dồn về phía tường nhận sáng nhiều hơn; phía kia để trống cho người và xe đi qua không quệt lá.
2. Đi theo chiều cao: lối hẹp không có chỗ cho cây bụi rộng. Dùng cây leo trên dây cáp dọc tường, cây thân mảnh dáng đứng, chậu treo trên tường.
3. Có điểm dừng ở cuối lối: một chậu đẹp, một chum nước, một mảng tường sáng màu ở cuối hành lang kéo mắt người đi về phía trước, làm lối dài trông có chủ đích.
4. Lặp lại nhịp: cùng một loại cây hay chậu lặp đều dọc lối cho cảm giác gọn và dài hơn; trồng mỗi chỗ một loài thì lối hẹp trông như kho cây.

Nền lối hông nên phẳng, chống trơn, có rãnh thoát nước. Rêu mọc ở lối khuất nắng là chuyện chắc chắn sẽ xảy ra; gạch nhám hoặc đá kê trên nền sỏi an toàn hơn gạch men bóng.

Khe thoáng giữa hai nhà: chỗ không nên lấp

Ở nhiều khu phố, nhà xây sát nhau còn chừa một khe hở hẹp, có khi chỉ một gang tay tới nửa mét, kéo dài từ trước ra sau. Khe này hay bị lấp bằng rác xây dựng, thành chỗ đọng nước, chuột và muỗi. Lấp hẳn thì mất một đường gió và có thể làm nước ngấm vào tường của cả hai nhà.

Cách xử lý hợp lý thường là: dọn sạch, đổ một lớp nền dốc có thoát nước, rải sỏi để không mọc cỏ dại và không đọng nước, và nếu có lối nhìn vào từ cửa sổ thì cho một cây leo mảnh bò lên dây cáp. Ở khe tối, không cần cố trồng cây; một lớp sỏi sáng màu và bức tường sơn sáng đã thay đổi hẳn những gì nhìn thấy từ cửa sổ.

Khe thoáng thuộc ranh giới hai nhà. Mọi việc đổ nền, căng dây, trồng cây nên thoả thuận với hàng xóm.

Giếng trời nhỏ: lõi xanh của nhà ống

Giếng trời giữa nhà ống là di sản quen thuộc của nhà ống phố cổ Hà Nội và Hội An, nơi những khoảng sân trong nhỏ lấy sáng và gió cho căn nhà sâu hàng chục mét. Nhà phố hiện đại nhiều nơi giữ lại dưới dạng một ô trống thông tầng.

Giếng trời được nhìn từ nhiều phòng và nhiều tầng, nên cây ở đó cần đẹp từ mọi phía và cả khi nhìn từ trên xuống.

• Một cây chính thân mảnh vươn lên theo ô sáng, tán thưa để ánh sáng vẫn lọt xuống tầng dưới. Cây tán dày sẽ biến giếng trời thành ống tối.
• Nền thấp: sỏi, đá kê, thảm cây chịu bóng thấp, hoặc một chum nước nhỏ có cây thuỷ sinh.
• Nước mưa phải thoát nhanh: giếng trời không mái hứng mưa trực tiếp, phễu thu phải đủ lớn và luôn thông. Một phễu bị lá bít là nước tràn vào nhà.
• Mặt nước có nắp hoặc lưới nếu nhà có trẻ dưới năm tuổi; nước phải chảy hoặc có cá để không sinh lăng quăng.

Nhiều giếng trời có mái kính hoặc tấm lấy sáng che mưa. Cây dưới mái kính kín không nhận mưa, không có gió, nhiệt độ có thể rất cao vào buổi trưa. Nếu có mái, nên có khe thông gió ở trên và chọn cây chịu được không khí khô.

Những thứ hay đặt sai ở mảnh vườn hẹp

• Chậu tròn to ở lối hẹp: đi qua là quệt. Lối hẹp hợp chậu dài vuông góc, bồn chữ nhật ôm sát tường.
• Cây gai sát lối đi: hoa giấy, xương rồng, các loài lá sắc không nên đứng ở chỗ người đi sát vai.
• Cây độc ở hiên và lối đi: trúc đào, cây có nhựa mủ đặt ngay tầm tay trẻ nhỏ là không nên.
• Che kín cửa sổ: cây ở khe thoáng, giếng trời cao vượt cửa sổ và tán dày làm phòng tối, ẩm.
• Quên lối bảo trì: đồng hồ nước, van, hộp kỹ thuật thường nằm ở lối hông; đừng đặt bồn xây lên trên.

Góc nhìn: vườn không cần là một khoảng đất riêng

Người làm vườn phố thường nghĩ vườn phải là một khoảng sân. Nhưng ở nhiều thành phố chật, những vườn dễ chịu nhất lại là những dải hẹp được chăm đều: một hiên có hai chậu tốt, một lối hông có hàng cây leo, một giếng trời có một cây mảnh và một chum nước. Lối đi qua nhà hằng ngày, nếu được làm xanh, cho người ta nhiều phút ở với cây hơn một sân rộng ít khi ra.

Muốn xem ví dụ, có thể đi các nhà cổ mở cửa cho khách tham quan ở phố cổ Hà Nội và phố cổ Hội An, để ý giếng trời và sân trong: chúng nhỏ, nhưng cách đặt chậu, bể nước, lối đi trong đó là bài học trực tiếp cho nhà phố hôm nay.