Đồng cỏ hoa dại trong vườn là một mảng trồng xen cỏ cao và hoa lâu năm, để chúng mọc tự nhiên như một bãi cỏ ven đồi, chỉ cắt một hai lần trong năm. Piet Oudolf, nhà thiết kế vườn người Hà Lan, đã biến kiểu trồng này thành một phong cách cảnh quan được cả thế giới chú ý, với các công trình như High Line ở New York và Lurie Garden ở Chicago. Bí quyết của ông là chọn cây theo dáng, theo kết cấu và theo cách chúng trông khi tàn, không chỉ theo màu hoa — một bài học có thể đem về sân vườn Việt, dù khí hậu khác hẳn.
Piet Oudolf là ai
Piet Oudolf sinh năm 1944 ở Haarlem, Hà Lan. Đầu những năm 1980, ông cùng vợ là Anja chuyển về làng Hummelo ở miền đông Hà Lan, lập một vườn ươm cây lâu năm. Thiếu những loài cây mà ông muốn dùng, ông tự đi tìm, tự nhân giống, dần dần xây nên một bộ sưu tập cây có dáng tự nhiên, nhiều loài vốn mọc ở đồng cỏ và bìa rừng.
Cùng với một số nhà làm vườn Hà Lan và Đức cùng thời, ông được gắn với trào lưu thường gọi là "New Perennial" (cây lâu năm kiểu mới) hay "Dutch Wave". Ông hợp tác với nhà văn, nhà nghiên cứu thực vật Noel Kingsbury viết nhiều sách, nổi tiếng nhất là Planting: A New Perspective (2013) — cuốn sách giải thích cách trồng xen nhiều loài theo lớp.
Những công trình làm nên tên tuổi
| Công trình | Nơi | Điều đáng học |
|---|---|---|
| Vườn nhà ở Hummelo | Hà Lan | Phòng thí nghiệm sống: thử các tổ hợp cây qua nhiều năm |
| Lurie Garden | Millennium Park, Chicago (mở 2004) | Đồng cỏ đô thị giữa các toà nhà cao tầng, đẹp cả mùa đông |
| High Line | New York (đoạn đầu mở 2009) | Tuyến đường sắt trên cao bỏ hoang thành vườn; cây được chọn gợi lại cảnh cỏ dại từng mọc trên đường ray |
| Vườn Hauser & Wirth | Somerset, Anh (2014) | Đồng cỏ cây lâu năm quy mô lớn cạnh không gian nghệ thuật |
Bộ phim tài liệu Five Seasons: The Gardens of Piet Oudolf (2017) theo chân ông qua các khu vườn này, là cách dễ nhất để hiểu phong cách ấy trông thế nào qua các mùa.
Năm ý tưởng cốt lõi
1. Dáng cây trước, màu hoa sau
Oudolf phân loại cây theo hình dáng: cây có chùm hoa dựng đứng như cây nến, cây có cụm hoa phẳng như cái đĩa, cây có bông tròn như quả cầu, cây có hoa rủ mềm như màn sương, và cỏ. Một bố cục đẹp là sự xen kẽ các dáng ấy. Màu sắc quan trọng, nhưng nếu dáng đã hài hoà, màu gần như tự ổn.
2. Cây chết cũng đẹp
Ở châu Âu, mùa đông làm cây lâu năm khô héo. Thay vì cắt sạch, ông để lại thân khô, bông hạt, đầu hoa tàn. Phủ sương giá, chúng thành những bức tượng màu nâu bạc, và hạt trên đó nuôi chim suốt mùa lạnh. Một ý của ông hay được nhắc lại: màu nâu cũng là một màu.
3. Trồng theo lớp, xen lẫn
Thay vì mỗi loài một ô riêng, cây được trồng xen như trong tự nhiên: một "nền" gồm vài loài cỏ và hoa thấp phủ kín đất, trên đó là các loài điểm nhấn rải lẻ hoặc thành đám. Cách trồng này về sau được Kingsbury mô tả kỹ bằng các khái niệm như cây nền (matrix) và cây điểm.
4. Chọn cây hợp đất, hợp khí hậu
Một cây đúng chỗ sẽ sống lâu mà không cần chăm nhiều. Đồng cỏ của ông hầu hết là cây lâu năm bền, ít cần tưới, bón khi đã ổn định.
5. Khu vườn thay đổi theo thời gian
Cây sẽ lan, sẽ tàn, sẽ tự gieo hạt. Thiết kế là điểm khởi đầu, không phải tấm ảnh cố định. Người làm vườn phải biết chỉnh sửa hằng năm.
Đồng cỏ hoa dại ở các nước khác
Ở Anh, ngoài Oudolf còn có những người làm đồng cỏ khác nổi tiếng. Christopher Lloyd ở Great Dixter giữ những đồng cỏ có hoa dại quanh ngôi nhà cổ. Hai nhà khoa học Nigel Dunnett và James Hitchmough của Đại học Sheffield nghiên cứu cách gieo đồng cỏ hoa ở đô thị, và đã thiết kế những dải hoa dại trong Công viên Olympic London 2012. Điểm chung của họ: đất nghèo dinh dưỡng thường lại tốt cho đồng cỏ hoa, vì đất quá màu mỡ để cỏ lấn át hết hoa.
Đem phong cách này về xứ nóng
Việt Nam không có mùa đông tuyết, nên "vẻ đẹp khi tàn" không đến theo kiểu châu Âu. Nhưng nhiều vùng có mùa khô rõ rệt, có mùa bông lau trắng, mùa dã quỳ vàng trên cao nguyên. Đó chính là "mùa" của một đồng cỏ hoa xứ nóng.
Cỏ cho dáng và chuyển động
- Cỏ lau: bông trắng bạc rất đẹp vào cuối mùa mưa ở miền Bắc, nhưng lan mạnh; hợp vườn rộng, cần khống chế.
- Cỏ đuôi chồn, cỏ lông hồng và các loài cỏ cảnh nhập: tạo bông mềm, đung đưa theo gió. Một số loài cỏ cảnh có thể tự gieo và lan ra ngoài; hỏi vườn ươm về khả năng lan trước khi trồng mảng lớn.
- Các loài cỏ lác, cói ở chỗ ẩm, mép vườn mưa.
Hoa lâu năm và hoa tự gieo
- Cúc sao nhái, cúc lá nhám: nở dài ngày, tự gieo hạt, hút bướm.
- Dã quỳ: hợp vùng cao như Đà Lạt; ở đồng bằng nóng ẩm thường mọc cao lêu nghêu, cần cắt.
- Hoa ngôi sao, mẫu đơn: cây bụi thấp làm điểm nhấn màu đỏ, hồng.
- Hoa mười giờ: lớp nền thấp ở chỗ nắng gắt.
- Cây có bông hạt đẹp: hướng dương, mào gà — để lại đầu hạt sau khi tàn cho chim sẻ ăn.
Ở cao nguyên mát như Đà Lạt, có thể dùng nhiều loài cây lâu năm ôn đới hơn. Ở đồng bằng nóng ẩm, thách thức lớn nhất là cây mọc quá nhanh và đổ rạp trong mùa mưa; nên chọn loài thấp, cứng cây, và cắt bớt một lần giữa mùa.
Làm một mảng đồng cỏ nhỏ trong sân
- Chọn chỗ nắng cả ngày, thoát nước tốt. Diện tích có thể chỉ vài mét vuông ở mép sân.
- Không bón nhiều: đất quá màu mỡ làm cây cao vống, đổ ngã, cỏ lấn hoa.
- Trồng cây con thay vì chỉ rải hạt: ở xứ nóng, cỏ dại mọc nhanh hơn hạt hoa nảy mầm; cây con có lợi thế hơn. Có thể rải thêm hạt vào khoảng trống.
- Trồng theo đám và nền: chọn hai, ba loài làm nền phủ kín, rồi rải các loài điểm nhấn.
- Có viền và lối đi: một mép cỏ cắt gọn, vài phiến đá bước giúp đồng cỏ trông có chủ ý.
- Cắt một hai lần mỗi năm: thường sau khi hoa đã kết hạt; để lại một phần thân khô làm chỗ trú cho côn trùng.
- Nhổ cỏ dại năm đầu: đây là năm quyết định. Sau khi các loài đã kín, việc nhổ giảm hẳn.
Cái tốn công là năm đầu nhổ cỏ dại và chọn lại cây, không phải vật liệu. Nhân giống bằng hạt tự thu hoặc xin cây con từ vườn hàng xóm là cách tiết kiệm.
Đồng cỏ có hợp sân nhà phố Việt không
Cần cân nhắc ba điều. Thứ nhất, cỏ cao gần nhà có thể là chỗ ẩn của rắn ở vùng ven, nên đặt mảng đồng cỏ xa cửa ra vào, chỗ trẻ chơi. Thứ hai, cỏ khô mùa khô dễ bắt lửa, đừng để sát chỗ đốt rác, bếp nướng. Thứ ba, hàng xóm có thể tưởng vườn bị bỏ hoang; một viền gọn, một lối đi rõ là đủ trả lời. Nếu sân quá nhỏ, một chậu lớn trồng xen ba bốn loài theo nguyên tắc dáng của Oudolf cũng đã là một "đồng cỏ thu nhỏ".
Góc nhìn hôm nay: xem và đọc ở đâu
Người đi du lịch có thể xem High Line ở New York, Lurie Garden ở Chicago, vườn Hauser & Wirth ở Somerset. Ở nhà, phim Five Seasons và các sách của Oudolf với Kingsbury là nguồn tốt; bản tiếng Anh dễ tìm hơn bản dịch. Ở Việt Nam, những đồi cỏ lau, những sườn dã quỳ mùa cuối năm ở Tây Nguyên, những bờ ruộng đầy hoa dại là "đồng cỏ" tự nhiên mà một nhà thiết kế có thể học hỏi: cây nào sống cùng cây nào, mùa nào nở, trông thế nào khi tàn.
Câu hỏi thường gặp
Piet Oudolf là ai?
Piet Oudolf là nhà thiết kế vườn người Hà Lan, sinh năm 1944, nổi tiếng với lối trồng cây lâu năm và cỏ theo kiểu đồng cỏ tự nhiên. Các công trình tiêu biểu của ông gồm High Line ở New York và Lurie Garden ở Chicago.
Đồng cỏ hoa dại trong vườn là gì?
Là một mảng trồng xen cỏ cao và hoa lâu năm, để mọc tự nhiên và chỉ cắt một hai lần mỗi năm. Nó cho hoa nhiều tháng, nuôi ong bướm và chim, và ít tốn công hơn bãi cỏ cắt sát khi đã ổn định.
Ở Việt Nam trồng đồng cỏ hoa được không?
Được, nhưng phải chọn loài hợp khí hậu: cúc sao nhái, cúc lá nhám, hoa ngôi sao, hoa mười giờ, cỏ cảnh chịu nóng. Đồng bằng nóng ẩm cần loài thấp, cứng cây; vùng cao mát như Đà Lạt chọn được nhiều loài hơn.
Vì sao đồng cỏ hoa cần đất nghèo?
Đất quá màu mỡ làm cỏ và vài loài mạnh mọc lấn át, cây cao vống rồi đổ rạp. Đất nghèo hơn giữ được sự cân bằng giữa nhiều loài hoa. Vì vậy thường không bón thêm cho đồng cỏ.
High Line ở New York là gì?
High Line là một tuyến đường sắt trên cao bỏ hoang ở Manhattan được chuyển thành công viên dạng tuyến, đoạn đầu mở năm 2009. Phần trồng cây do Piet Oudolf thiết kế, gợi lại cảnh cỏ dại từng mọc trên đường ray cũ.
