Cottage garden là kiểu vườn trước nhà của người dân quê nước Anh: hoa, rau thơm, cây thuốc, cây ăn quả trồng xen dày đặc, tràn ra lối đi, trông như tự mọc. Gertrude Jekyll (1843–1932) là người đã nâng tinh thần ấy thành nghệ thuật bồn hoa có tính toán, nổi tiếng nhất với những bồn hoa dài phối màu chuyển dần — hai đầu là màu lạnh, nhạt, giữa là màu nóng rực — và cách trồng thành "dải trôi" thay vì từng ô vuông. Hai thứ cộng lại làm nên hình ảnh "vườn hoa kiểu Anh" mà cả thế giới quen.
Cottage garden: từ vườn của người nghèo tới hình mẫu lãng mạn
Ban đầu, vườn trước những căn nhà tranh (cottage) của người làm thuê ở nông thôn Anh là vườn để sống: trồng rau, rau thơm, cây làm thuốc, vài cây táo, một khóm hoa hồng leo bên cửa. Đất ít nên trồng dày, không có lối đi rộng, không có bãi cỏ.
Đến thế kỷ 19, khi thành phố công nghiệp mở rộng, người thành thị bắt đầu nhìn những khu vườn ấy với con mắt hoài niệm. Hoạ sĩ vẽ chúng, nhà văn tả chúng, và tầng lớp trung lưu bắt chước trong vườn của mình. William Robinson với các sách The Wild Garden (1870) và The English Flower Garden chê lối bồn hoa Victoria trồng hàng loạt hoa nhiệt đới thành ô màu cứng, và cổ vũ trồng cây lâu năm theo cách tự nhiên hơn.
Đặc điểm nhận ra một cottage garden
- Trồng dày, không để đất trống; cây cao thấp đan nhau.
- Hoa, rau thơm và cây ăn quả trộn lẫn, không chia khu cứng.
- Lối đi hẹp, thường thẳng từ cổng vào cửa, hai bên hoa tràn ra.
- Hàng rào thấp bằng gỗ, đá xếp, hay giậu cây; cổng nhỏ có vòm hoa leo.
- Những loài kinh điển: thục quỳ, hoa chuông, phi yến, hoa hồng leo, oải hương, đậu thơm. Mao địa hoàng (foxglove) cũng hay có mặt, nhưng là cây độc — nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi nên chọn cây khác.
Gertrude Jekyll: hoạ sĩ chuyển sang vẽ bằng cây
Jekyll học mỹ thuật ở London thời trẻ, vẽ tranh, thêu, làm đồ thủ công. Khi thị lực kém dần vì cận nặng, bà chuyển hẳn sang làm vườn, mang theo con mắt hội hoạ. Ngôi nhà Munstead Wood ở hạt Surrey, do kiến trúc sư trẻ Edwin Lutyens thiết kế cho bà cuối những năm 1890, là nơi bà thử nghiệm phần lớn ý tưởng.
Cặp Lutyens – Jekyll trở thành một trong những sự cộng tác nổi tiếng nhất của kiến trúc Anh: ông lo phần nhà, tường, bậc, hồ; bà lo cây. Bà được ghi nhận thiết kế hàng trăm khu vườn (thường kể là hơn bốn trăm) ở Anh, châu Âu và Mỹ, và viết hơn chục cuốn sách cùng hàng nghìn bài báo. Cuốn được nhắc nhiều nhất là Colour in the Flower Garden (1908), về sau in lại với tên Colour Schemes for the Flower Garden.
Phối màu kiểu Jekyll
Bồn hoa chính ở Munstead Wood dài vài chục mét, nằm trước một bức tường đá. Bà sắp màu theo trình tự như một dải phổ:
| Vị trí trong bồn | Tông màu | Vai trò |
|---|---|---|
| Hai đầu | Xanh lam nhạt, trắng, vàng nhạt, lá bạc xám | Mở đầu êm, làm mắt "nghỉ" |
| Đoạn chuyển | Vàng tươi, hồng nhạt, kem | Tăng dần cường độ |
| Giữa bồn | Cam, đỏ, vàng đậm | Cao trào, điểm rực nhất |
Bà giải thích rằng đi qua đoạn màu lạnh, mắt sẽ "đói" màu nóng và thấy đoạn giữa rực hơn; ngược lại, sau đoạn đỏ cam, màu xanh lam ở cuối bồn trông trong và mát hơn. Đây là kinh nghiệm của người học vẽ về tương phản màu, đem ra ngoài trời.
Dải trôi thay cho ô vuông
Thay vì trồng mỗi loài thành một khối tròn hay vuông, Jekyll trồng thành dải dài, hẹp, chéo (drift) gối lên nhau. Khi một loài tàn, các dải bên cạnh che lấp chỗ trống, nên bồn hoa không bao giờ có "lỗ". Nhìn từ đầu bồn, các dải chồng lên nhau tạo cảm giác màu loang như nét màu nước.
Lá cũng là màu
Bà dùng nhiều cây lá xám bạc làm nền và làm "dấu phẩy" giữa các mảng màu mạnh, và để ý cả hình lá: lá to tròn đặt cạnh lá nhỏ kim, lá thẳng đứng đặt cạnh lá xoè.
Những khu vườn để xem tinh thần này
- Munstead Wood (Surrey): nhà và vườn của Jekyll, nay chỉ mở cho khách vào những dịp nhất định, nên tìm hiểu lịch trước.
- Hestercombe (Somerset): vườn bậc thang do Lutyens và Jekyll làm, đã được phục dựng theo bản vẽ gốc.
- Sissinghurst (Kent): vườn của Vita Sackville-West và Harold Nicolson từ những năm 1930, nổi tiếng với "vườn trắng" chỉ dùng hoa trắng và lá bạc.
- Great Dixter (East Sussex): vườn của Christopher Lloyd, đẩy tinh thần cottage garden tới chỗ phối màu táo bạo hơn.
Rất nhiều bản vẽ gốc của Jekyll còn được lưu giữ, nhờ đó một số khu vườn của bà đã được trồng lại gần đúng như xưa.
Làm bồn hoa kiểu Anh ở xứ nóng
Thục quỳ, phi yến, hoa chuông ưa mát; ở đồng bằng Việt Nam chúng khó bền. Nhưng phương pháp của Jekyll không phụ thuộc vào loài cây. Có thể làm theo các bước:
- Chọn một nền tĩnh. Bồn hoa đẹp nhất khi có tường, hàng rào hay giậu xanh phía sau làm phông.
- Chia bồn thành ba đoạn màu: hai đầu trắng – tím nhạt – lá bạc, đoạn giữa vàng – cam – đỏ.
- Chọn cây chịu nóng cho từng tông. Màu nóng: cúc vạn thọ, cúc lá nhám (zinnia), mào gà, chuỗi ngọc lá vàng, ngũ sắc. Màu lạnh: dừa cạn trắng, cúc bạc lá xám, oải hương ở vùng mát như Đà Lạt, cỏ đuôi chồn. Lá màu: tía tô cảnh, huyết dụ, cỏ lá gừng.
- Trồng thành dải chéo, mỗi loài ít nhất vài cây gom một dải, không rải lẻ từng cây.
- Xếp cao thấp: cây cao ở sau, thấp ở trước, nhưng thỉnh thoảng cho một cây cao "nhô" ra phía trước để bồn không phẳng như bậc thềm.
- Trộn rau thơm như cottage garden: húng, tía tô, sả, hương thảo xen giữa hoa vừa có màu lá, vừa có mùi, vừa dùng được trong bếp.
Bồn hoa kiểu này đẹp nhờ trồng dày, nên cũng cần chăm đều: tỉa hoa tàn, thay cây hết mùa. Chủ nhà bận rộn có thể giữ khung bằng cây lâu năm và chỉ thay hoa ở đoạn giữa theo mùa.
Góc nhìn hôm nay
Ý tưởng của Jekyll vẫn sống trong cách các nhà thiết kế ngày nay làm bồn hoa lâu năm, kể cả phong trào vườn đồng cỏ hoa dại. Muốn đọc thẳng bà, Colour Schemes for the Flower Garden và Wood and Garden được in lại nhiều lần và có bản số hoá miễn phí vì đã hết hạn bản quyền. Khi đi ngang một khoảnh vườn trước nhà nào đẹp, thử nhìn như Jekyll: màu đi từ đâu tới đâu, mảng nào làm mắt nghỉ, mảng nào là cao trào.
Câu hỏi thường gặp
Cottage garden là gì?
Cottage garden là kiểu vườn trước nhà nông thôn Anh, trồng dày hoa, rau thơm, cây thuốc và cây ăn quả xen nhau, lối đi hẹp, hoa tràn ra mép. Từ thế kỷ 19 nó thành hình mẫu lãng mạn cho vườn hoa kiểu Anh.
Gertrude Jekyll là ai?
Gertrude Jekyll (1843–1932) là nhà thiết kế vườn và cây viết người Anh, cộng tác lâu năm với kiến trúc sư Edwin Lutyens. Bà nổi tiếng với cách phối màu bồn hoa chuyển dần từ lạnh tới nóng và cách trồng cây thành dải trôi.
Phối màu bồn hoa theo Jekyll thế nào?
Hai đầu bồn dùng màu lạnh, nhạt như trắng, xanh lam, vàng nhạt cùng lá bạc; đoạn giữa dùng màu nóng như cam, đỏ, vàng đậm. Đi từ màu lạnh sang màu nóng làm phần giữa trông rực rỡ hơn, và ngược lại.
Ở Việt Nam có làm vườn hoa kiểu Anh được không?
Được, nếu giữ phương pháp và đổi loài cây. Thay các loài ưa mát bằng cúc vạn thọ, cúc lá nhám, mào gà, dừa cạn, tía tô cảnh, cỏ đuôi chồn. Vùng mát như Đà Lạt thì trồng được nhiều loài gốc Anh hơn.
