Chậu lớn và bồn xây cho sân phố nên chọn theo ba câu hỏi: chỗ đặt có chịu được sức nặng không, chậu có giữ đất mát dưới nắng gắt không, và có bền qua mưa nắng, va quệt không. Đất nung thở tốt nhưng nặng và dễ vỡ; xi măng, đá mài bền nhưng rất nặng; composite nhẹ và bền màu; nhựa nhẹ nhưng nóng và giòn theo nắng; bồn xây gạch liền nền thì vững nhất nhưng phải chống thấm mặt trong. Kích thước chậu quan trọng hơn chất liệu: chậu càng to, đất càng ít nóng và ít khô.
Vì sao kích thước chậu quan trọng hơn chất liệu
Ở xứ nóng, kẻ thù lớn nhất của cây trồng chậu là nhiệt và khô. Một chậu nhỏ đặt ngoài nắng trưa có thể nóng lên rất nhanh ở phía thành chậu hứng nắng, rễ sát thành bị "luộc", đất khô kiệt chỉ sau một buổi. Chậu càng lớn, khối đất càng nhiều, nhiệt độ và độ ẩm trong lòng chậu càng ổn định.
Đó là lý do người làm vườn phố thường khuyên: ít chậu to hơn nhiều chậu nhỏ. Năm chậu lớn dễ tưới, dễ nhìn và cây sống bền hơn hai mươi chậu nhỏ. Với cây thân gỗ, cây bụi lâu năm, chậu nên đủ sâu cho rễ đi xuống và đủ rộng để đất không bị khô từ thành vào giữa.
So sánh các chất liệu chậu thường gặp
| Chất liệu | Điểm mạnh | Điểm yếu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đất nung (sành đỏ không men) | Thở, thoát ẩm qua thành, mát rễ, màu ấm hợp sân Việt | Nặng, dễ vỡ, khô nhanh, rêu và vệt muối trắng bám thành | Sân đất, hiên, cây ưa thoáng rễ |
| Sành, gốm có men | Bền màu, giữ ẩm, đẹp | Rất nặng, vỡ khi va đập, một số loại không có lỗ thoát sẵn | Chậu điểm nhấn ở hiên, cửa nhà |
| Xi măng, đá mài, bê tông đúc | Rất bền, vững, không đổ khi gió | Rất nặng, hấp nhiệt, có thể làm kiềm hoá đất lúc mới đúc | Sân đất, sân trước, không dùng cho ban công cao |
| Composite, sợi thuỷ tinh, xi măng sợi | Nhẹ hơn hẳn, bền, nhiều dáng và màu | Thành mỏng, nóng nếu màu tối, cần kiểm tra lớp phủ chống tia cực tím | Sân thượng, ban công, lô gia |
| Nhựa | Rất nhẹ, giữ ẩm, dễ khoan lỗ | Giòn và bạc màu dưới nắng, màu tối rất nóng, dễ đổ khi gió | Chậu lót bên trong chậu đẹp, chỗ râm |
| Gỗ, tre | Mát, cách nhiệt tốt, ấm mắt | Mục theo thời gian, cần lót trong | Bồn trồng trên sàn gỗ, hiên có mái |
| Kim loại (tôn, sắt, inox) | Hiện đại, gọn | Hấp nhiệt mạnh, gỉ ở mối hàn | Chỗ râm, cần lớp cách nhiệt bên trong |
| Túi vải trồng cây | Rất nhẹ, rễ không xoắn vòng | Khô nhanh, trông tạm | Sân thượng trồng luân phiên |
Mẹo "chậu trong chậu"
Nhiều người làm vườn phố đặt cây trong một chậu nhựa có lỗ, rồi đặt chậu nhựa ấy vào trong một chậu đẹp lớn hơn, chừa một khe không khí giữa hai lớp. Lớp ngoài đẹp và che nắng, khe giữa cách nhiệt, chậu trong nhẹ để thay cây khi cần. Đáy chậu ngoài phải có lỗ hoặc được kê để không đọng nước.
Bồn xây: vững nhất nhưng phải làm cho đúng
Bồn xây gạch, xây đá, đổ bê tông liền với nền sân là lựa chọn quen ở sân phố Việt: vững, không đổ, gọn, kết hợp được thành ghế ngồi. Nhưng một bồn xây sai sẽ làm ố tường, ẩm chân tường nhà, và úng rễ.
- Chống thấm mặt trong: đất ẩm áp vào gạch quanh năm. Không chống thấm mặt trong thì hơi ẩm thấm ra, mặt ngoài bồn ố, nở hoa muối trắng, rêu bám. Nếu bồn xây sát tường nhà, ẩm có thể đi sang tường nhà.
- Không xây bồn tựa thẳng vào tường nhà mà không có lớp chống thấm và khe tách; tốt nhất để một khe nhỏ giữa bồn và tường.
- Lỗ thoát nước: bồn trên nền xi măng phải có lỗ thoát ở chân, dẫn nước ra rãnh, không chảy loang ra sân. Bồn có đáy là đất tự nhiên thì nước thấm xuống được, nhưng vẫn nên có lỗ dự phòng.
- Mặt trên thành bồn: làm rộng một chút và ốp đá hoặc gạch nung, vừa thành chỗ ngồi vừa che mép gạch khỏi nước mưa.
Lớp sỏi dưới đáy chậu: một niềm tin cần xem lại
Rất nhiều người được dạy rằng phải lót một lớp sỏi hay mảnh sành dày dưới đáy chậu "cho thoát nước". Các nghiên cứu về vật lý đất và hướng dẫn của nhiều hội làm vườn, trong đó có Royal Horticultural Society, chỉ ra điều ngược lại: nước không dễ dàng đi từ lớp đất mịn xuống lớp sỏi thô. Nó dừng lại ở ranh giới hai lớp cho tới khi lớp đất phía trên bão hoà. Kết quả là vùng đất úng nước bị đẩy cao lên, gần rễ hơn, chứ không phải thấp xuống.
Cách làm được khuyên thường là:
- Chậu phải có lỗ thoát nước đủ to ở đáy; chỉ cần một mảnh lưới hoặc một mảnh sành nhỏ che lỗ để đất không trôi.
- Dùng hỗn hợp đất trồng tơi, thoát nước đều từ trên xuống dưới, thay vì đất nặng cộng lớp sỏi.
- Kê chân chậu lên khỏi nền để lỗ đáy không bị bít và nước thoát ra được.
Lớp sỏi vẫn có ích cho một việc: làm nặng đáy chậu cao nhẹ để chống đổ. Khi đó nên coi nó là đối trọng, không phải lớp thoát nước.
Màu sắc, nắng và nhiệt
Chậu màu tối, đen, xám than hấp nắng mạnh hơn hẳn chậu màu sáng. Đặt ngoài nắng tây, chậu tối có thể làm rễ sát thành bị tổn thương. Ở chỗ nắng gắt, ưu tiên chậu sáng màu, thành dày, hoặc che thành chậu bằng chậu khác, cây bụi thấp đặt phía trước. Chậu tối hợp hơn ở chỗ bán râm, nơi màu tối làm nổi màu lá.
Về thẩm mỹ, sân phố nhỏ nên giới hạn ở một hai chất liệu và một bảng màu chậu. Mười chậu mười kiểu làm sân trông như hàng bán chậu; ba bốn chậu cùng chất liệu, khác kích thước, xếp thành nhóm lại cho cảm giác có chủ ý.
Sức nặng và chỗ đặt
Chậu xi măng, chậu đá, chậu gốm lớn kèm đất ướt nặng tới mức hai người khó khiêng. Trên sân đất thì không sao, nhưng trên sân thượng, ban công, lô gia, sàn gỗ, mặt tấm đan hố ga, cần tính:
- Đặt chậu nặng trên dầm, gần cột, sát tường; hỏi kỹ sư nếu định đặt nhiều chậu lớn trên mái.
- Dùng đế có bánh xe khoá được cho chậu lớn cần dời, đặt từ lúc trồng, không đợi tới khi chậu đã đầy đất.
- Không đặt chậu lớn lên nắp hố ga, đường ống kỹ thuật cần mở để sửa.
Bền với mưa nắng phố
Không khí phố có bụi, mưa có thể chua nhẹ, nắng có tia cực tím mạnh. Nhựa rẻ bạc màu và giòn sau vài mùa; composite chất lượng kém bong lớp phủ; xi măng đúc bị nứt chân chim; đất nung bám rêu và vệt muối. Không loại nào vĩnh cửu. Để chậu bền hơn: kê chân để đáy khô, không để chậu ngâm trong đĩa đầy nước, rửa vệt muối bằng nước sạch và bàn chải, và xoay chậu định kỳ để một phía không bị nắng đốt mãi.
Chi phí cho chậu và bồn phụ thuộc chủ yếu vào kích thước, sức nặng (công vận chuyển, công khiêng lên tầng) và độ cầu kỳ của bề mặt. Cách tiết kiệm thường là: mua ít chậu lớn chất liệu thường, dùng gạch, đá ong, ngói cũ địa phương để xây bồn, và làm theo đợt thay vì một lần.
Câu hỏi thường gặp
Chậu trồng cây ngoài trời nên chọn chất liệu gì?
Tuỳ chỗ đặt. Sân đất hợp đất nung, xi măng, gốm vì chúng vững và bền; sân thượng, ban công nên dùng composite, sợi thuỷ tinh hoặc chậu nhựa lồng trong chậu đẹp để nhẹ. Ở chỗ nắng gắt, ưu tiên chậu to, thành dày, màu sáng.
Có nên lót sỏi dưới đáy chậu không?
Không cần cho mục đích thoát nước. Nước dừng ở ranh giới giữa đất mịn và sỏi thô nên vùng úng bị đẩy lên gần rễ hơn. Chỉ cần lỗ thoát đủ to, che lỗ bằng lưới, dùng đất tơi và kê chân chậu.
Bồn xây trồng cây có cần chống thấm không?
Cần chống thấm mặt trong để ẩm không thấm ra làm ố, nở muối mặt ngoài và không đi sang tường nhà. Bồn cần lỗ thoát ở chân dẫn ra rãnh, và không nên tựa thẳng vào tường nhà nếu không có lớp chống thấm và khe tách.
Vì sao cây trồng chậu nhỏ ngoài nắng hay chết?
Chậu nhỏ ít đất nên nóng lên và khô kiệt rất nhanh dưới nắng, rễ sát thành chậu bị tổn thương. Đổi sang chậu lớn hơn, màu sáng, hoặc dùng chậu lồng có khe không khí sẽ giữ rễ mát và ẩm ổn định hơn.
Chậu đen có hại cho cây không?
Ở chỗ nắng gắt, chậu màu tối hấp nhiệt mạnh và có thể làm nóng rễ sát thành. Đặt chậu tối ở chỗ bán râm, hoặc che thành chậu bằng cây bụi thấp, chậu khác, sẽ giảm được tác hại này.
