Góc sân thiếu nắng không phải góc "chết": nó chỉ cần đúng nhóm cây. Trước hết phải đo xem đó là bóng sáng (không có nắng trực tiếp nhưng trời rộng), bóng bán phần (có vài giờ nắng sáng hoặc nắng lọc qua tán) hay bóng đậm (khe hẹp giữa hai nhà, dưới tán cây dày). Bóng bán phần hợp với lan ý, thu hải đường, ngọc bút, dứa cảnh, trang; bóng đậm hợp với dương xỉ, cỏ lan chi, cau tiểu trâm, các loài ráy, trầu bà. Lấy sáng cho góc tối bằng lá có vân, lá sọc trắng, hoa trắng và nền sáng màu, chứ đừng cố trồng hoa ưa nắng.
Đo bóng trước khi chọn cây
Cách đơn giản nhất: vào một ngày nắng, cứ vài giờ ra nhìn góc sân một lần, từ sáng tới chiều, ghi lại lúc nào có nắng chiếu thẳng xuống. Làm thêm một lần vào mùa khác, vì bóng nắng mùa đông dài hơn mùa hè rất nhiều — góc có nắng tháng 6 có thể chìm hoàn toàn trong bóng nhà tháng 12, nhất là ở miền Bắc.
| Loại bóng | Dấu hiệu | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| Bóng sáng | Không có nắng trực tiếp, nhưng ngẩng lên thấy khoảng trời rộng | Sân phía bắc nhà, hiên sâu nhìn ra sân rộng |
| Bóng bán phần | Có nắng trực tiếp vài giờ, thường là buổi sáng, hoặc nắng lốm đốm qua tán | Dưới tán cây thưa, sân hướng đông |
| Bóng đậm | Gần như không có nắng, trời hẹp, đất ẩm lâu khô | Khe giữa hai nhà, dưới cầu thang, dưới tán cây dày |
| Bóng khô | Thiếu nắng mà đất còn khô vì mưa không rơi tới | Dưới mái hiên, chân tường dưới ô văng, gốc cây lớn |
Bóng khô là loại khó nhất: thiếu cả sáng lẫn nước. Đất dưới mái hiên tưởng mát mà lại khô như cát vì mưa không tới, và rễ cây lớn hút hết ẩm dưới tán.
Cây cho bóng bán phần
- Lan ý: lá xanh bóng, hoa trắng dạng mo nhô cao, sáng cả góc tối.
- Thu hải đường: nhiều loài có lá vân bạc, đỏ tía hoặc hoa hồng đỏ; hợp bồn thấp, chậu ở hiên.
- Ngọc bút: cây bụi lá bóng, hoa trắng, chịu được bóng nhẹ.
- Dứa cảnh: nhiều loài lá màu, cụm hoa đỏ hồng bền lâu; hợp chỗ sáng không gắt.
- Trang, mắt nai: vẫn ra hoa ở bóng bán phần, nhưng ít hoa hơn khi ra nắng.
- Gừng cảnh, chuối cảnh: lá to, hoa màu rực, ưa ẩm — hợp góc bán phần gần máng xối.
Cây cho bóng đậm
- Dương xỉ (ráng) các loại: lá xẻ mịn làm mềm góc tối, ưa ẩm.
- Cỏ lan chi, cỏ tóc tiên: làm thảm phủ dưới tán cây, ven lối đá, ít phải chăm.
- Cau tiểu trâm, cau lá nhỏ: cho dáng cao mảnh ở khe hẹp.
- Trầu bà, môn, ráy: lá to, xanh đậm, phủ nhanh. Nhiều loài trong họ Ráy (gồm cả lan ý, trầu bà, môn) có nhựa gây ngứa, rát miệng — nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi nên đặt ngoài tầm với hoặc chọn cây khác.
- Thiết mộc lan, phát tài: dáng đứng, chịu thiếu sáng khá tốt.
- Rêu: ở chỗ rất ẩm và râm, rêu tự lên trên đá, gạch — giữ lại thay vì cạo đi nếu không nằm trên lối đi (lối đi có rêu thì trơn, nên cạo).
Cây cho bóng khô
Đây là chỗ cần cây chịu được thiếu nước lẫn thiếu sáng, và thường phải chấp nhận ít lựa chọn:
- Lưỡi hổ, cỏ lan chi, một số loài trầu bà bám tường, thiết mộc lan.
- Chậu cây đặt tạm có thể xoay vòng: mỗi vài tuần đem ra chỗ sáng "phục hồi", đổi chậu khác vào.
- Hoặc bỏ hẳn cây, làm mặt sỏi, đá, một hòn đá đẹp, một chiếc chum — góc khô tối đôi khi đẹp nhất khi để "trống" có chủ ý.
Làm sáng góc tối mà không cần nắng
- Lá vân, lá sọc: lá có viền trắng, vân bạc, sọc vàng phản sáng tốt hơn lá xanh đậm. Một khóm lá sọc trắng giữa mảng xanh đậm như một vệt sáng.
- Hoa trắng: lan ý, ngọc bút, thu hải đường trắng nổi hẳn trong bóng râm, nhất là lúc chạng vạng.
- Nền sáng: sơn tường màu sáng, rải sỏi trắng hoặc lát gạch sáng màu phản sáng xuống cây, giúp cây khoẻ hơn và góc trông rộng hơn.
- Tỉa tán phía trên: nếu bóng đến từ cây lớn, tỉa thưa bớt cành thấp và cành trong (không cắt cụt) để ánh sáng lốm đốm xuống được.
- Đèn thấp buổi tối: một đèn chiếu ngược lên khóm dương xỉ biến góc tối ban ngày thành điểm nhấn ban đêm. Đèn ngoài trời phải chống nước, có thiết bị chống giật, do thợ điện lắp.
Những lỗi hay gặp
- Trồng cây ưa nắng vào góc râm (hoa giấy, mười giờ, hồng, sứ): cây vươn dài, lá vàng, không hoa, rồi chết dần.
- Tưới như chỗ nắng: góc râm bốc hơi chậm, tưới nhiều làm úng rễ, sinh nấm, rêu nhớt.
- Để nước đọng: góc râm ẩm, nếu có chậu, đĩa lót, hốc đá đọng nước sẽ thành chỗ muỗi đẻ. Kiểm tra sau mỗi trận mưa.
- Quên đường thông gió: khe hẹp giữa hai nhà vừa tối vừa bí; cây dày quá làm ẩm mốc tường. Trồng thưa, chừa khoảng cách với tường.
Gợi ý ba góc râm thường gặp
Khe hẹp giữa hai nhà
Mặt đất rải sỏi, vài phiến đá bước, một hàng cau tiểu trâm hoặc dương xỉ trong chậu dài dọc tường, đèn thấp chiếu lên. Giữ lối đi thông, thoáng.
Dưới tán cây lớn
Thảm cỏ lan chi hoặc dương xỉ thấp quanh gốc, vài khóm lan ý điểm hoa trắng, một ghế đá — biến chỗ "không mọc nổi cỏ" thành góc ngồi mát nhất sân. Không đắp đất dày lên gốc cây lớn, vì dễ làm hỏng rễ cây.
Sân phía bắc nhà
Thường là bóng sáng, chọn được nhiều loài nhất: thu hải đường, ngọc bút, dứa cảnh, gừng cảnh trong bồn; tường sáng màu phía sau; một chum nước có cá nhỏ ăn lăng quăng, có nắp lưới nếu nhà có trẻ nhỏ.
Bóng râm cũng thay đổi theo năm
Một góc sân không đứng yên về ánh sáng. Cây tán trong sân lớn lên mỗi năm, bóng của nó lan rộng và đậm dần; nhà bên cạnh xây thêm tầng có thể biến góc nắng thành góc râm chỉ trong vài tháng; ngược lại, một cây lớn bị chặt hay gãy sau bão làm góc dương xỉ đang xanh tốt bỗng phơi nắng gắt và cháy lá.
Vì thế, góc râm nên được thiết kế để dễ đổi: dùng nhiều cây trong chậu hoặc bồn thay vì trồng chết xuống đất toàn bộ, chọn vài loài chịu được cả bóng bán phần lẫn bóng đậm làm nền, và cứ vài năm đo lại bóng nắng một lần như lúc mới làm vườn.
Góc nhìn hôm nay
Nhà phố Việt ngày càng sâu và hẹp, nên góc thiếu nắng có mặt ở hầu hết mọi nhà: giếng trời, khe hồi, sân sau. Những sân trong nhà cổ Hội An, phố cổ Hà Nội là ví dụ rất hay về cách sống chung với bóng râm: bể nước, chậu cây lá, tường vôi sáng. Đi các vườn ươm, hãy hỏi thẳng "cây này chịu được mấy giờ nắng" thay vì chỉ hỏi "cây này có cần nắng không".
Câu hỏi thường gặp
Góc sân không có nắng nên trồng cây gì?
Bóng đậm hợp với dương xỉ, cỏ lan chi, cau tiểu trâm, trầu bà, thiết mộc lan. Bóng bán phần có vài giờ nắng sáng thì trồng thêm được lan ý, thu hải đường, ngọc bút, dứa cảnh, gừng cảnh. Tránh các cây ưa nắng như hoa giấy, mười giờ, hồng, sứ.
Cây có hoa nào sống được ở chỗ râm?
Lan ý, thu hải đường, ngọc bút, dứa cảnh, gừng cảnh và chuối cảnh có hoa ở bóng bán phần. Ở bóng đậm, cây ra hoa rất ít; nên dùng lá vân, lá sọc trắng để tạo màu thay hoa.
Vì sao trồng cỏ dưới gốc cây lớn mãi không lên?
Dưới tán cây lớn vừa thiếu sáng vừa khô vì rễ cây hút hết ẩm và tán chắn mưa. Cỏ sân thường cần nhiều nắng nên không sống nổi. Thay bằng thảm cỏ lan chi, dương xỉ thấp hoặc mặt sỏi, lá rụng.
Làm sao cho góc sân tối trông sáng hơn?
Dùng cây lá vân bạc, lá sọc trắng và hoa trắng, sơn tường và rải sỏi sáng màu để phản sáng, tỉa thưa cành thấp của cây phía trên, và thêm một đèn thấp chiếu lên cây vào buổi tối.
