Một vườn đêm có hương thường dựa vào nhóm cây hoa trắng, nhạt màu, toả hương mạnh về chiều tối: ngọc lan (cây vừa, hương thanh, nở rải rác nhiều tháng), nguyệt quế (cây bụi, hoa trắng nhỏ nở theo đợt, hương như hoa cam), dạ lý hương (bụi nhỏ, hương rất nồng chỉ về đêm), cùng nhài, hoàng lan, hoa ngâu, hoa mộc, hoa huệ, quỳnh. Bí quyết không nằm ở số lượng cây mà ở chỗ đặt: hương mạnh để xa, hương nhẹ để gần chỗ ngồi, và đừng để ba bốn mùi nồng đánh nhau trong một góc sân.
Vì sao nhiều hoa thơm về đêm
Hoa thơm và nở về chiều tối phần nhiều là hoa được bướm đêm và một số côn trùng ăn đêm thụ phấn. Trong bóng tối, màu sắc gần như vô dụng, nên những loài này thường có hoa trắng hoặc vàng nhạt — dễ thấy dưới ánh trăng — và dồn sức vào hương để gọi côn trùng từ xa. Không khí ban đêm mát, lặng, ẩm hơn cũng giữ hương lâu hơn so với buổi trưa nắng gió.
Với người làm vườn, đó là gợi ý kép: một khu vườn ngồi buổi tối nên ưu tiên hoa trắng, lá bạc, lá sáng màu để còn thấy hình khối, và chọn cây có hương để vườn "hiện ra" bằng mũi khi mắt đã kém. Người Anh – Mỹ gọi kiểu vườn này là "moon garden", vườn ánh trăng.
Bảng cây hương cho vườn Việt
| Cây | Dạng cây | Lúc thơm rõ | Độ nồng | Đặt ở đâu |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc lan | Cây gỗ vừa đến lớn | Cả ngày, rõ về chiều tối | Vừa, thanh | Sân trước, góc vườn; cần chỗ cho tán |
| Hoàng lan | Cây gỗ, cành rủ | Chiều tối | Đậm | Vườn rộng, cách chỗ ngồi một quãng |
| Nguyệt quế | Cây bụi, làm giậu được | Theo đợt hoa, rõ về tối | Vừa, ngọt | Giậu quanh chỗ ngồi, cạnh lối đi |
| Nhài (lài) | Bụi nhỏ, chậu | Chiều tối | Vừa | Chậu cạnh hiên, bậu cửa |
| Hoa ngâu | Bụi, tỉa tròn được | Rải rác, nhẹ | Nhẹ | Sân trước, chậu đôi hai bên lối |
| Hoa mộc | Bụi đến cây nhỏ | Mùa hoa, thường mùa lạnh ở miền Bắc | Vừa | Gần cửa sổ, sân trong |
| Dạ lý hương | Bụi | Chỉ về đêm | Rất nồng | Xa phòng ngủ, cuối vườn, đầu hướng gió |
| Hoa huệ | Cây thân củ, trồng luống | Tối | Đậm | Luống hoa, cắm bình |
| Quỳnh | Cây mọng nước, treo chậu | Nở đêm vài giờ, tàn trước sáng | Vừa | Hiên, nơi ngồi chờ hoa nở |
Dạ lý hương có độc ở lá và quả, và hương của nó làm một số người đau đầu, khó ngủ. Nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi, người nhạy cảm với mùi nên cân nhắc hoặc chọn cây khác.
Hai dây leo thơm về chiều là sử quân tử và thiên lý, nếu sân có giàn thì đây là cách đưa hương lên ngang đầu chỗ ngồi.
Năm nguyên tắc đặt cây hương
- Hương nồng để xa, hương nhẹ để gần. Hoàng lan, dạ lý hương, hoa sữa đứng xa chỗ ngồi vài chục bước vẫn ngửi thấy. Nhài, ngâu, mộc đặt sát chỗ ngồi để cúi xuống là có.
- Một góc một hương chính. Ba bốn mùi nồng chồng lên nhau trong một khoảng sân nhỏ thành hỗn tạp, nhanh gây mệt. Chọn một hương chủ đạo cho mỗi góc, thêm một hương nhẹ đệm.
- Tính hướng gió. Mùa hè miền Bắc và nhiều nơi miền Trung có gió nam, đông nam; đặt cây hương ở đầu hướng gió so với hiên thì hương bay vào nhà. Ngược lại, cây quá nồng đặt cuối hướng gió.
- Sân kín giữ hương. Sân trong, giếng trời, góc có tường ba mặt giữ hương đậm hơn bãi trống lộng gió. Ở những chỗ này dùng hương nhẹ là đủ.
- Đừng quên hàng xóm. Mùi mình thích có thể là mùi người bên cạnh không chịu được, nhất là hoa sữa và dạ lý hương sát tường chung, sát cửa sổ phòng ngủ nhà bên.
Nối hương theo mùa
Giống như hoa, hương cũng có mùa. Một khu vườn đêm thơm quanh năm cần vài loài nở lệch nhau. Một cách phối gợi ý cho miền Bắc:
- Xuân: hoa bưởi (nếu vườn có bưởi), nhài bắt đầu nở.
- Hè: nhài, nguyệt quế, huệ, dạ lý hương, sen trong ao.
- Thu: ngọc lan, hoàng lan, hoa sữa ngoài phố, hoa mộc bắt đầu.
- Đông: hoa mộc, hoa ngâu, hoa trà một số giống có hương nhẹ.
Ở miền Nam, ngọc lan, nhài, nguyệt quế, huệ có thể cho hương quanh năm theo đợt, đậm hơn trong mùa khô.
Thiết kế một góc ngồi buổi tối
- Nền sáng: sỏi trắng, gạch sáng màu, tường quét vôi nhạt phản ánh trăng và đèn, cho thấy hình khối cây.
- Hoa trắng, lá bạc: nhài, nguyệt quế, dừa cạn trắng, cúc bạc lá xám, cỏ lá sọc trắng.
- Ánh sáng ấm, thấp, ít: vài đèn thấp chiếu xuống lối và chiếu ngược lên một tán cây là đủ. Đèn pha trắng sáng làm mất hết vẻ vườn đêm, lại hút côn trùng tới quanh chỗ ngồi.
- Một mặt nước nhỏ: chum nước hay bể nông phản chiếu trăng. Có nước thì thả cá ăn lăng quăng, và có nắp lưới nếu nhà có trẻ nhỏ.
- Chỗ ngồi thoáng: đặt ghế ở chỗ có gió nhẹ, bởi gió vừa mang hương vừa đuổi bớt muỗi.
Đèn và ổ cắm ngoài trời phải chống nước, có thiết bị chống giật và do thợ điện lắp.
Những cây hương hay bị gọi nhầm
Tên dân gian của cây hương khác nhau theo vùng, nên mua cây theo tên dễ nhận nhầm. Vài cặp hay lẫn:
- Ngọc lan và hoàng lan: ngọc lan có hoa trắng ngà, búp thon dài; hoàng lan có hoa vàng xanh, cánh dài mảnh, rủ xuống như dải lụa, hương đậm hơn. Cả hai đều là cây gỗ cần chỗ cho tán.
- Nguyệt quế và nguyệt quế lá thơm: cây bụi hoa trắng ở Việt Nam khác hẳn cây lá thơm dùng nấu ăn ở châu Âu, dù cùng một tên gọi.
- Hoa mộc và hoa ngâu: cả hai đều có hoa nhỏ li ti, màu vàng nhạt, dùng ướp trà. Hoa mộc thành chùm ở nách lá, lá cây to hơn; hoa ngâu tròn như hạt, lá kép nhỏ, cây hay được tỉa tròn đặt chậu đôi.
- Dạ lý hương và dạ hợp: dạ lý hương là cây bụi hoa nhỏ màu xanh vàng, hương rất nồng; dạ hợp là cây bụi có hoa trắng to hình búp, nở đêm, hương dịu hơn.
Cách chắc nhất là xem cây đang có hoa, ngửi tận nơi, và hỏi kích thước cây khi trưởng thành. Một cây "ngọc lan" mua về tưởng cây nhỏ, vài chục năm sau có thể cao hơn mái nhà.
Góc nhìn hôm nay
Người Việt có truyền thống thưởng hương hoa rất lâu đời: ướp trà bằng hoa sen, hoa nhài, hoa sói, hoa ngâu; chờ hoa quỳnh nở cả đêm; đi qua phố Hà Nội mùa hoa sữa. Một khu vườn đêm có hương là nối tiếp truyền thống ấy trong sân nhà hôm nay. Muốn chọn cây, cách tốt nhất là đi vườn ươm vào lúc chạng vạng, ngửi từng loài — hương buổi tối khác xa hương buổi trưa.
Câu hỏi thường gặp
Cây gì thơm về đêm trồng trong sân nhà?
Những cây thơm rõ về đêm hay trồng ở sân nhà là ngọc lan, nguyệt quế, nhài, hoàng lan, dạ lý hương, hoa huệ và quỳnh. Sân nhỏ nên chọn hương nhẹ đến vừa như nhài, nguyệt quế, ngâu; hương nồng như dạ lý hương nên đặt xa chỗ ngồi.
Có nên trồng dạ lý hương gần phòng ngủ không?
Không nên. Dạ lý hương có hương rất nồng về đêm, làm một số người đau đầu, khó ngủ, và lá, quả của cây có độc. Nên đặt ở cuối vườn, xa cửa sổ phòng ngủ của nhà mình và nhà bên.
Cây nguyệt quế ở Việt Nam là cây gì?
Ở Việt Nam, nguyệt quế thường chỉ một cây bụi lá nhỏ bóng, hoa trắng nhỏ nở theo đợt, hương ngọt như hoa cam, hay dùng làm giậu hoặc chậu cảnh. Nó khác với cây nguyệt quế lá thơm dùng nấu ăn ở châu Âu.
Vì sao hoa thơm về đêm thường có màu trắng?
Nhiều loài hoa này được bướm đêm thụ phấn. Màu trắng hoặc vàng nhạt dễ thấy dưới ánh trăng, còn hương mạnh giúp gọi côn trùng từ xa trong bóng tối. Không khí đêm mát, lặng cũng giữ hương lâu hơn.
