Trong vườn Hồi giáo, nước là nhân vật chính: nước tĩnh trong hồ dài để soi bóng kiến trúc, nước chảy trong kênh hẹp để tạo tiếng và làm mát, vòi phun thấp để nước lấp lánh chứ không ồn ào. Ba nơi cho thấy rõ nhất cách dùng nước ấy là Alhambra và Generalife ở Granada (Tây Ban Nha, thế kỷ 13–14) và vườn lăng Taj Mahal ở Agra (Ấn Độ, thế kỷ 17). Cả ba đều kế thừa bố cục vườn Ba Tư chia bốn bằng kênh nước, nhưng mỗi nơi giải bài toán nước theo cách riêng.
Alhambra: cung điện trên đồi khô
Alhambra là quần thể cung điện – thành luỹ của triều Nasrid, triều đại Hồi giáo cuối cùng trên bán đảo Iberia, nằm trên một ngọn đồi nhìn xuống thành phố Granada. Phần lớn các cung điện đẹp nhất được xây ở thế kỷ 14. Năm 1492, Granada về tay các vua Công giáo Tây Ban Nha; Alhambra được giữ lại, sửa sang, có thêm cung điện của hoàng đế Charles V ở thế kỷ 16. Alhambra cùng Generalife được UNESCO ghi danh năm 1984, mở rộng năm 1994 thêm khu phố cổ Albaicín.
Đồi Alhambra vốn khô. Nước được dẫn tới từ thượng nguồn sông Darro bằng một con kênh gọi là Kênh Hoàng gia (Acequia Real), chảy theo sườn đồi nhờ độ dốc, rồi chia nhánh vào các cung điện, vườn, nhà tắm. Không có con kênh ấy thì không có Alhambra.
Sân Cây Sim: nước làm gương
Sân Cây Sim (Patio de los Arrayanes) là một sân hình chữ nhật, giữa là một hồ nước dài, nông, phẳng lặng, hai bên là hai dải giậu cây sim (myrtle) xanh thẫm. Mặt nước được giữ đầy sát mép đá, nên khi đứng ở một đầu sân, tháp Comares và hàng cột ở đầu kia soi trọn xuống hồ, như một toà nhà thứ hai lộn ngược. Nước ở đây gần như không động — vai trò của nó là ánh sáng và sự tĩnh.
Sân Sư Tử: nước làm trục
Sân Sư Tử (Patio de los Leones), xây dưới thời vua Muhammad V ở thế kỷ 14, có một đài phun giữa sân đặt trên lưng mười hai tượng sư tử đá. Từ đài phun, bốn kênh nước hẹp chạy ra bốn phía, đi thẳng vào các gian phòng quanh sân, có khi đổ vào những bồn nước tròn nhỏ đặt ngay trên sàn phòng. Đó là chahar bagh được dựng bằng đá cẩm thạch và hàng cột thay vì bằng cây. Trên bồn đài phun có khắc thơ của Ibn Zamrak, nhà thơ cung đình thời ấy, ca ngợi nước và ánh sáng.
Điều đáng học: nước đi ở tầm sàn nhà, chảy khẽ, phun thấp. Không có những cột nước cao chục mét như Versailles. Nước để nghe và để nhìn gần, không để phô.
Generalife: vườn nghỉ hè trên đồi bên cạnh
Generalife là khu biệt thự nghỉ mùa hè của các vua Nasrid, nằm trên sườn đồi kề Alhambra, xây vào khoảng thế kỷ 13–14. Trung tâm là Sân Kênh Nước (Patio de la Acequia): một kênh nước dài chạy giữa sân hẹp, hai bên là bồn hoa, hai đầu là hai dãy nhà. Hàng vòi phun cong vồng hai bên kênh mà khách hay chụp ảnh ngày nay là thêm vào muộn hơn nhiều; bản gốc thời Nasrid nhiều khả năng yên tĩnh hơn.
Ở phần trên của Generalife còn có Cầu thang Nước: một bậc thang đá mà tay vịn hai bên là máng nước chảy xuôi. Người leo bậc chạm tay vào nước mát giữa trưa hè. Một chi tiết nhỏ cho thấy người xưa dùng nước như một vật liệu xây dựng.
Taj Mahal: vườn thiên đường quanh một lăng mộ
Taj Mahal là lăng do hoàng đế Mughal Shah Jahan xây cho người vợ Mumtaz Mahal, mất năm 1631. Công trình làm trong khoảng hai thập kỷ, từ đầu những năm 1630 tới đầu những năm 1650. Taj Mahal được UNESCO ghi danh năm 1983.
Phía trước lăng là một khu vườn chahar bagh vuông lớn: hai kênh nước cắt nhau chia vườn làm bốn, mỗi phần lại chia nhỏ tiếp; ở giao điểm là một hồ đá cẩm thạch nâng cao. Đứng bên hồ giữa, khách thấy lăng trắng soi bóng trên kênh nước dài — tấm ảnh kinh điển của Taj Mahal.
Lăng không ở giữa vườn
Khác với nhiều lăng Mughal khác đặt lăng giữa vườn bốn phần, Taj Mahal đặt lăng ở mép phía bắc, trên một nền cao sát sông Yamuna. Bên kia sông có khu vườn Mehtab Bagh ("vườn ánh trăng"). Các cuộc khai quật ở Mehtab Bagh vào những năm 1990 tìm thấy một hồ nước lớn thẳng trục với lăng. Từ đó có giả thuyết rằng toàn bộ thiết kế gồm cả hai bờ, và lăng thật ra nằm giữa một khu vườn lớn có dòng sông chảy qua — một giả thuyết hấp dẫn nhưng chưa phải kết luận chung.
Vườn hôm nay khác vườn xưa
Các ô vườn ở Taj Mahal ngày nay phần lớn là bãi cỏ và hàng cây. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thời Mughal các ô này trồng dày hoa và cây ăn quả, và bãi cỏ là thay đổi của thời thuộc địa đầu thế kỷ 20. Khi đứng đó, nên nhớ rằng thứ đang thấy là một lớp sửa chữa muộn.
Ba cách dùng nước, so sánh
| Nơi | Nguồn nước | Kiểu nước chủ đạo | Hiệu quả |
|---|---|---|---|
| Sân Cây Sim (Alhambra) | Kênh dẫn từ sông Darro | Hồ dài tĩnh, đầy sát mép | Soi bóng kiến trúc, tạo sự tĩnh |
| Sân Sư Tử (Alhambra) | Như trên | Đài phun thấp, bốn kênh hẹp vào phòng | Trục chữ thập, tiếng nước khẽ trong nhà |
| Generalife | Kênh dẫn từ trên đồi | Kênh dài giữa sân, máng nước tay vịn | Mát, có tiếng, chạm được |
| Taj Mahal | Nước kéo lên từ sông Yamuna vào bể chứa | Kênh chữ thập, hồ giữa nâng cao | Soi bóng lăng, dẫn mắt theo trục |
Mượn cách dùng nước cho sân nhà
- Hồ phản chiếu đầy sát mép. Một bể nông viền thẳng, nước giữ đầy sát miệng, đặt trước một bức tường đẹp hay một cây dáng đẹp, soi bóng rõ hơn bể nước thấp mép.
- Phun thấp, chảy khẽ. Một vòi sủi thấp, một máng tràn nhỏ cho tiếng nước dễ chịu hơn thác ồn ào, nhất là gần phòng ngủ.
- Kênh nước nhỏ làm trục. Một rãnh nước hẹp chạy dọc lối vào dẫn mắt về cửa chính.
- Cây xanh thẫm viền nước. Như giậu sim ở Alhambra, viền cây lá nhỏ xanh đậm làm mặt nước sáng hơn.
Mọi mặt nước, dù nông, đều cần tính an toàn: trẻ dưới 5 tuổi có thể gặp nạn ở chỗ nước rất nông, nên làm nắp lưới chịu lực hoặc rào, và không để trẻ một mình gần nước. Giữ nước luân chuyển hoặc thả cá ăn lăng quăng để không sinh muỗi. Bơm và đèn dưới nước phải có thiết bị chống giật, dây và ổ chuẩn chống nước, do thợ điện lắp.
Góc nhìn hôm nay
Alhambra giới hạn số khách vào các cung điện Nasrid mỗi ngày theo khung giờ, nên phải đặt vé trước khá lâu. Generalife có thể đi trong cùng vé. Taj Mahal đẹp nhất lúc sáng sớm khi sương còn trên sông và ít người; nên ghé thêm Mehtab Bagh ở bờ bên kia lúc chiều để nhìn lăng qua sông. Sách nên đọc: Tales of the Alhambra của Washington Irving (1832) để thấy Alhambra trong mắt người thế kỷ 19, và các khảo cứu về vườn Mughal của Elizabeth Moynihan, người dẫn đầu khảo sát ở Mehtab Bagh.
Câu hỏi thường gặp
Alhambra và Generalife khác nhau thế nào?
Alhambra là quần thể cung điện và thành luỹ chính của triều Nasrid trên đồi Granada. Generalife là khu biệt thự nghỉ hè trên sườn đồi bên cạnh, nhiều vườn hơn, nổi tiếng với Sân Kênh Nước. Hai nơi cùng được UNESCO ghi danh năm 1984.
Nước ở Alhambra lấy từ đâu?
Nước được dẫn từ thượng nguồn sông Darro bằng Kênh Hoàng gia (Acequia Real), chảy theo sườn đồi nhờ độ dốc tự nhiên rồi chia nhánh vào cung điện, vườn và nhà tắm. Đây là xương sống của cả quần thể.
Vườn Taj Mahal được bố trí thế nào?
Phía trước lăng là khu vườn chahar bagh vuông, chia bốn bằng hai kênh nước cắt nhau, giữa là hồ đá cẩm thạch nâng cao. Lăng không nằm giữa vườn mà ở mép phía bắc sát sông Yamuna, điều khác thường so với các lăng Mughal khác.
Mehtab Bagh là gì?
Mehtab Bagh là khu vườn bên kia sông Yamuna, đối diện Taj Mahal. Khai quật những năm 1990 tìm thấy một hồ lớn thẳng trục với lăng, dẫn tới giả thuyết lăng nằm giữa một khu vườn lớn trải hai bờ sông. Đây vẫn là giả thuyết.
Vì sao vườn Hồi giáo hay có hồ nước dài?
Ở xứ khô nóng, nước vừa làm mát vừa là hình ảnh thiên đường. Hồ dài, phẳng, đầy sát mép soi bóng kiến trúc và bầu trời, nhân đôi vẻ đẹp công trình mà không cần thêm gì, lại tạo cảm giác tĩnh lặng.
