Vườn chật kém đẹp vì mắt không còn chỗ nghỉ: khi mọi mét vuông đều có cây, chậu, đá, tượng, không thứ nào nổi lên được, và cả khu vườn trông nhỏ hơn thật. Khoảng trống — một mảng cỏ, một sân sỏi, một mặt nước lặng, một khoảng gạch trơn — là "phần im lặng" giúp các thứ khác có hình. Cùng với khoảng trống là tỷ lệ: kích thước của cây, lối đi, chỗ ngồi so với nhau và so với cơ thể người. Vườn đẹp không vì nhiều thứ, mà vì mỗi thứ có đúng cỡ và có khoảng thở quanh nó.
Khoảng trống không phải là chỗ bỏ phí
Người mới làm vườn thường thấy một khoảng đất trống là thấy "phí", muốn trồng thêm, đặt thêm. Nhưng trong nghệ thuật sắp đặt nói chung, khoảng trống là thành phần chủ động. Một bức tranh thuỷ mặc để trống phần lớn tờ giấy. Một trang sách có lề rộng dễ đọc hơn. Một bản nhạc có những khoảng lặng.
Người Nhật có khái niệm ma (間), thường dịch là "khoảng giữa", chỉ khoảng trống, khoảng ngừng có ý nghĩa trong kiến trúc, âm nhạc và sân khấu. Vườn đá khô ở các thiền viện Kyoto là ví dụ quen: phần lớn diện tích là sỏi trắng, chỉ vài nhóm đá. Chính khoảng sỏi ấy làm các nhóm đá có sức nặng. Ở đây không đi sâu vào loại vườn đó, chỉ mượn nó để thấy khoảng trống có thể là nhân vật chứ không phải phần thừa.
Sân gạch của vườn làng Bắc Bộ, sân trước nhà vườn Huế, sân chùa cũng là khoảng trống. Người xưa để trống vì cần chỗ phơi lúa, trải chiếu; nhưng nhờ đó mà nhìn từ hiên ra, cảnh có chiều sâu.
Khoảng trống làm được gì
- Cho điểm nhấn hình dáng. Một cây đẹp đứng giữa khoảng trống rõ dáng hơn nhiều so với đứng giữa đám cây khác.
- Làm vườn rộng ra. Mắt nhìn được xa, không bị chặn liên tục. Một sân 30 m² có một mảng cỏ trống trông rộng hơn sân 30 m² trồng kín.
- Cho người dùng. Chỗ trẻ chạy, chỗ kê bàn ăn, chỗ phơi đồ, chỗ dựng rạp đám cưới.
- Cho ánh sáng và gió. Khoảng trống để nắng rơi xuống, gió lùa qua.
- Cho thay đổi. Vườn kín không còn chỗ thêm gì; vườn có khoảng trống thì mùa này đặt chậu hoa Tết, mùa kia đặt bàn tiệc.
Bao nhiêu là đủ trống
Không có tỷ lệ chuẩn, nhưng có một cách nghĩ thực tế: chia sân thành phần "khối" (cây, bồn, công trình) và phần "trống" (cỏ, sỏi, gạch, nước). Với sân nhỏ ở nhà phố, phần trống thường nên lớn hơn hoặc ít nhất ngang phần khối, nếu không sân sẽ có cảm giác bị nhồi. Với vườn rộng, có thể nhiều khối hơn, nhưng vẫn cần những "khoảng thở" lớn ở những chỗ nhìn ra quan trọng.
Một mẹo đơn giản: phần trống nên là một mảng liền, có hình rõ (tròn, chữ nhật, bầu dục), chứ không phải những mảnh vụn còn sót lại giữa các bồn cây. Mảng trống có hình là thành phần thiết kế; mảng vụn chỉ là chỗ chưa trồng.
Tỷ lệ: so với người và so với nhau
Tỷ lệ với cơ thể người
Mọi thứ trong vườn đều được trải nghiệm bởi một người cao khoảng một mét rưỡi tới một mét tám. Vì thế:
- Hàng rào cao ngang ngực tạo ranh giới mà vẫn mở; cao quá đầu thì thành bức tường.
- Lối đi hẹp hơn hai vai thì phải nghiêng người.
- Chỗ ngồi cần khoảng không đủ để duỗi chân, kéo ghế.
- Một giàn, một chòi cao vừa đủ vươn tay tới thì gần gũi; cao vút thì trang trọng.
Christopher Alexander và các đồng tác giả trong A Pattern Language (1977) viết nhiều về những khoảng ngoài trời "vừa người": không quá lớn để thấy lạc lõng, không quá nhỏ để thấy tù. Sách này nên đọc cho ai muốn hiểu vì sao có những góc sân ai cũng muốn ngồi, có những góc chẳng ai ghé.
Tỷ lệ giữa các thứ với nhau
- Cây so với nhà. Nhà hai ba tầng cần ít nhất một cây đủ lớn để không bị nhà "nuốt". Cây cảnh nhỏ xếp hàng dưới chân nhà cao trông như đồ chơi.
- Chậu so với cây. Chậu quá nhỏ làm cây trông sắp đổ; chậu quá to làm cây lọt thỏm.
- Đá so với không gian. Một tảng đá to vừa phải trong sân nhỏ có sức nặng hơn mười hòn đá nhỏ.
- Lối đi so với sân. Lối đi chiếm quá nửa bề rộng sân sẽ biến sân thành hành lang.
Tỷ lệ vàng có phải bí quyết
Nhiều sách nói về tỷ lệ vàng, khoảng 1:1,618, như một bí quyết của cái đẹp. Trong thiết kế vườn, nó có thể là một gợi ý hữu ích để chia mảng (ví dụ một sân chữ nhật dài gấp khoảng 1,6 lần chiều rộng thường trông dễ chịu), nhưng không có bằng chứng rằng cứ đúng tỷ lệ đó thì đẹp. Dùng như một điểm xuất phát, rồi tin vào mắt mình.
Ít loài hơn, mỗi loài nhiều hơn
Một nguyên nhân hay gặp khiến vườn trông chật không phải số cây mà số loài. Mười cây, mười loài khác nhau, mỗi loài một dáng một màu lá, là mười thứ mắt phải xử lý. Mười cây gồm hai, ba loài, gom thành khối, thì mắt chỉ phải xử lý ba khối. Khu vườn trông rộng và yên hơn hẳn.
Gertrude Jekyll, người làm vườn Anh nổi tiếng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, nổi tiếng với các bồn hoa trồng theo những mảng dài cùng loài nối nhau, chứ không trồng từng cây lẻ. Nguyên lý ấy áp dụng được cho cả sân nhà phố Việt Nam.
Sửa một khu vườn đã chật
- Chụp ảnh từ chỗ nhìn chính. Đánh dấu mọi thứ đang "gọi" mắt.
- Dọn tạm. Dời chậu nhỏ, đồ trang trí đi chỗ khác một tuần. Nhìn lại.
- Chọn thứ giữ. Giữ cây lớn, cây đẹp dáng, những thứ có giá trị kỷ niệm.
- Gom nhóm. Chậu nhỏ gom thành một cụm ở một góc thay vì rải khắp sân.
- Tạo một mảng trống có hình. Một mảng cỏ, một sân sỏi, một khoảng gạch trơn ở chỗ nhìn ra chính.
- Thay nhiều thứ nhỏ bằng một thứ lớn. Năm chậu nhỏ bằng một chậu lớn; mười hòn đá nhỏ bằng một tảng.
Khoảng trống và chi phí
Một điểm hay bị bỏ qua: vườn nhiều khoảng trống thường ít tốn kém để làm và để giữ hơn vườn kín. Cái làm vườn tốn kém là số lượng cây, chậu, đá, và công chăm từng thứ. Một mảng cỏ, sân sỏi hay gạch trơn tốn ít công chăm. Ai muốn tiết kiệm có thể làm theo đợt: đợt đầu chỉ làm khung (cây lớn, lối đi, khoảng trống), ở một mùa để xem, rồi mới thêm dần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sân vườn trồng nhiều cây mà trông không đẹp?
Vì mắt không còn khoảng trống để nghỉ và không thứ nào nổi lên được. Thường lỗi nằm ở quá nhiều loài, quá nhiều đồ nhỏ rải đều. Gom nhóm, bớt loài và chừa một mảng trống có hình sẽ cải thiện rõ.
Sân nhỏ nên để trống bao nhiêu?
Không có tỷ lệ chuẩn, nhưng với sân nhà phố, phần trống như cỏ, sỏi, gạch, nước thường nên lớn hơn hoặc ít nhất ngang phần có cây và công trình. Phần trống nên là một mảng liền có hình rõ.
"Ma" trong vườn Nhật là gì?
Ma (間) là khái niệm Nhật về khoảng trống, khoảng ngừng có ý nghĩa. Trong vườn, nó chỉ những khoảng sỏi, cỏ, nước để trống có chủ ý, giúp các nhóm đá, cây có sức nặng.
Có nên áp dụng tỷ lệ vàng khi thiết kế sân vườn?
Có thể dùng như gợi ý để chia mảng, ví dụ sân chữ nhật dài gấp khoảng 1,6 lần chiều rộng. Nhưng không có bằng chứng rằng đúng tỷ lệ vàng là đẹp; nên dùng làm điểm xuất phát rồi chỉnh theo mắt.
Làm sao cho sân nhỏ trông rộng hơn?
Chừa một mảng trống liền, giảm số loài cây, thay nhiều đồ nhỏ bằng một thứ lớn, dùng cây theo chiều đứng như dây leo, và giữ tầm nhìn xa không bị chặn ở chỗ nhìn chính.
