Cân bằng trong vườn là cảm giác hai bên của một khung cảnh "nặng" ngang nhau dưới mắt người nhìn; đối xứng đạt cân bằng bằng cách lặp y hệt hai bên một trục, còn bất đối xứng đạt cân bằng bằng những thứ khác nhau nhưng có "sức nặng thị giác" tương đương — một cây lớn bên này đối với một cụm ba cây nhỏ và tảng đá bên kia. Đối xứng cho cảm giác trang trọng, tĩnh, dễ làm đúng; bất đối xứng cho cảm giác tự nhiên, động, khó hơn nhưng hợp với phần lớn sân nhà Việt.
Sức nặng thị giác là gì
Mắt người không cân bằng bằng cân, mà bằng ấn tượng. Một số thứ "nặng" hơn trong mắt:
- To nặng hơn nhỏ. Một cây tán rộng nặng hơn một bụi thấp.
- Tối nặng hơn sáng. Mảng lá xanh thẫm nặng hơn mảng lá xanh nhạt, bạc.
- Đặc nặng hơn thưa. Khối cây xén kín nặng hơn bụi cỏ lơ thơ.
- Màu nóng, tương phản mạnh nặng hơn. Một khóm hoa đỏ giữa nền xanh kéo mắt mạnh.
- Vật cứng nặng hơn vật mềm. Tảng đá, tường, bình gốm nặng hơn cây cỏ cùng kích thước.
- Xa tâm nặng hơn gần tâm. Như cái bập bênh, một vật nhỏ đặt xa trục có thể cân với vật lớn đặt gần trục.
Hiểu sáu điều này là đủ để cân một khung cảnh mà không cần công thức.
Đối xứng: trục và tấm gương
Bố cục đối xứng đặt một trục, thường là trục nhìn từ cửa chính hay cổng, rồi lặp lại y hệt hai bên: hai cây giống nhau, hai bồn hoa giống nhau, hai chậu cây giống nhau. Kiểu này có từ rất sớm trong lịch sử vườn.
Đối xứng ở vườn phương Tây
Vườn Pháp thế kỷ 17, tiêu biểu là các khu vườn do André Le Nôtre thiết kế ở Vaux-le-Vicomte và Versailles, là đỉnh cao của đối xứng: trục chính dài tít tắp, bồn hoa hoa văn hai bên lặp nhau, kênh nước thẳng. Vườn Ba Tư với kiểu chia bốn bởi kênh nước cũng đối xứng chặt. Phần phong cách nước ngoài có danh mục riêng trên site; ở đây chỉ dùng chúng làm ví dụ cho nguyên lý.
Đối xứng trong không gian Việt
Đình, chùa, lăng tẩm, nhà thờ họ của người Việt thường có trục đối xứng: tam quan, sân, nhà chính trên một đường, hai bên là nhà tả vu, hữu vu, hai bên bậc thềm là hai chậu cây, hai con nghê. Nhà vườn Huế có trục cổng – bình phong – nhà chính, chậu kiểng hai bên thềm đặt theo cặp.
Khi nào nên dùng đối xứng
- Lối vào nhà, cổng chính, bậc thềm: nơi cần cảm giác đón tiếp trang trọng.
- Không gian có kiến trúc đối xứng sẵn: nhà có cửa chính ở giữa mặt tiền.
- Sân nhỏ, hẹp, nơi bất đối xứng dễ thành lộn xộn.
- Người mới làm vườn: đối xứng dễ làm đúng hơn.
Nhược điểm của đối xứng là cứng và đòi hỏi chăm đều. Nếu một trong hai cây giống nhau bị chết hay mọc lệch, cả bố cục mất cân. Đối xứng cũng dễ nhàm khi kéo dài khắp vườn.
Bất đối xứng: cân bằng bằng sự khác nhau
Bất đối xứng không có nghĩa là lộn xộn. Nó là cân bằng mà không lặp. Người làm vườn đặt một khối lớn ở một bên, rồi cân lại bằng nhiều khối nhỏ hơn hoặc một khối khác chất ở bên kia, xa trục hơn.
Ví dụ quen thuộc ở sân nhà: bên trái lối vào có một cây bóng mát tán rộng; bên phải không có cây lớn tương đương mà là một cụm gồm một tảng đá thấp, ba bụi cây lá sẫm và một chậu gốm lớn, đặt xa lối đi hơn. Hai bên khác hẳn nhau, nhưng đứng ở cổng nhìn vào vẫn thấy vững.
Vườn Á Đông nói chung thiên về bất đối xứng. Vườn Nhật nổi tiếng với cách đặt đá theo nhóm số lẻ, lệch nhau. Vườn Trung Hoa đặt núi đá, cây và hành lang theo đường gấp khúc. Non bộ trong sân Việt cũng có chủ sơn và thứ sơn lệch nhau chứ không bao giờ là hai ngọn núi giống hệt đứng đối diện. Ở những vườn này, bất đối xứng là cách gợi thiên nhiên, nơi không có gì lặp lại y hệt.
Mẹo cân bất đối xứng
- Đặt khối lớn nhất trước. Cây, đá, chòi lớn nhất quyết định trọng tâm của cả vườn.
- Cân bằng nhóm số lẻ. Một nhóm ba hay năm thứ khác nhau cân với một khối lớn tự nhiên hơn hai thứ giống nhau.
- Dùng khoảng cách. Khối nhỏ hơn đặt xa trục hơn.
- Dùng màu và chất. Một mảng lá sẫm, một tảng đá tối có thể cân với một khối lớn hơn mà màu nhạt.
- Đứng đúng chỗ để kiểm. Cân bằng phụ thuộc chỗ đứng. Kiểm từ cửa chính, từ chỗ ngồi chính, từ cửa sổ hay nhìn ra nhất.
So sánh nhanh hai cách
| Tiêu chí | Đối xứng | Bất đối xứng |
|---|---|---|
| Cảm giác | Trang trọng, tĩnh, nghiêm | Tự nhiên, thư thái, động |
| Độ khó khi thiết kế | Dễ làm đúng | Khó hơn, cần thử và chỉnh |
| Chăm sóc | Phải giữ hai bên đều nhau | Cây mọc lệch ít ảnh hưởng |
| Hợp với | Lối vào, sân trước, kiến trúc cổ điển | Sân sau, vườn thư giãn, đất méo, đất dốc |
| Lỗi hay gặp | Cứng, nhàm, giống công sở | Lộn xộn, mất trọng tâm |
Kết hợp: đối xứng ở lõi, bất đối xứng ở rìa
Phần lớn những khu vườn dễ chịu dùng cả hai. Một cách hay gặp là giữ đối xứng ở gần nhà, nơi kiến trúc đã đối xứng, rồi thả dần sang bất đối xứng khi đi xa ra vườn. Nhà vườn Huế là ví dụ rõ: trục cổng – bình phong – nhà chính đối xứng, còn vườn cây hai bên và phía sau thì tự do.
Với sân nhà phố, có thể giữ hai chậu cây giống nhau hai bên cửa chính, còn phần sân bên cạnh thì sắp tự do: một cây bóng mát ở một góc, một nhóm bụi thấp và chỗ ngồi ở góc kia.
Lỗi thường gặp và cách sửa
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đối xứng lệch | Hai cây "giống nhau" nhưng một to một nhỏ | Thay cây nhỏ bằng cây cùng cỡ, hoặc chuyển hẳn sang bất đối xứng có chủ ý |
| Nặng một bên | Mọi thứ to và tối dồn về một phía | Thêm một khối tối, một tảng đá hay nhóm cây sẫm ở bên kia |
| Rải đều | Mỗi thứ một ít, rải đều khắp sân | Gom thành nhóm, tạo khối lớn và khoảng trống |
| Hai trục đánh nhau | Cổng một trục, cửa nhà một trục, bố cục theo cả hai | Chọn một trục chính, trục kia chỉ dùng phụ |
Tập nhìn cân bằng
Cân bằng là chuyện của mắt, luyện được. Một bài tập đơn giản: chụp ảnh khu vườn từ chỗ đứng chính, in đen trắng, nheo mắt nhìn. Bỏ màu đi, chỉ còn các mảng sáng tối, sẽ thấy ngay bên nào nặng. Một bài tập khác: lấy vài hộp giấy, chậu rỗng, xô nước đặt thử trên sân trước khi trồng thật, đổi chỗ cho tới khi thấy "vững". Rẻ, nhanh, và tránh được việc trồng xong mới thấy lệch.
Khi đi tham quan đình chùa, nhà vườn hay công viên, thử đứng ở cổng và tự hỏi: trục ở đâu, hai bên có giống nhau không, nếu không thì cái gì đang cân với cái gì. Sau vài lần, mắt sẽ tự nhìn ra.
Câu hỏi thường gặp
Đối xứng và bất đối xứng trong thiết kế sân vườn khác nhau thế nào?
Đối xứng lặp y hệt hai bên một trục, cho cảm giác trang trọng và tĩnh. Bất đối xứng dùng các thứ khác nhau nhưng có sức nặng thị giác tương đương ở hai bên, cho cảm giác tự nhiên và thư thái.
Sân nhỏ nên làm đối xứng hay bất đối xứng?
Sân nhỏ, hẹp thường dễ đẹp hơn với đối xứng đơn giản hoặc bất đối xứng rất ít thành phần. Bất đối xứng nhiều thứ trên diện tích nhỏ dễ thành lộn xộn.
Sức nặng thị giác trong vườn là gì?
Là mức độ một vật kéo mắt người nhìn. Vật to, tối, đặc, cứng, màu nóng hoặc đặt xa trục sẽ nặng hơn. Cân bằng là sắp các vật sao cho hai bên nặng ngang nhau dưới mắt.
Vì sao vườn Á Đông hay bất đối xứng?
Vườn Nhật, vườn Trung Hoa và non bộ Việt muốn gợi thiên nhiên, nơi không có gì lặp lại y hệt. Bất đối xứng với nhóm đá, nhóm cây số lẻ giúp cảnh trông tự nhiên mà vẫn vững.
Làm sao kiểm tra vườn đã cân bằng chưa?
Chụp ảnh từ chỗ đứng chính, chuyển đen trắng và nheo mắt nhìn các mảng sáng tối. Hoặc đặt thử hộp, chậu rỗng trên sân, đổi chỗ cho tới khi thấy vững rồi mới trồng thật.
