Thiết kế sân vườn nên bắt đầu từ việc đọc mảnh đất chứ không phải chọn cây hay xem ảnh mẫu: đo kích thước và cao độ, theo dõi nắng chiếu tới đâu vào các giờ trong ngày, biết gió mùa thổi từ hướng nào, nước mưa chảy về đâu, đất tốt hay xấu, dưới đất có ống cống gì. Sau đó mới viết ra mình cần gì từ khu vườn, rồi mới phác bố cục. Bỏ qua bước đọc đất là lý do số một khiến cây chết, sân ngập và chỗ ngồi chẳng ai ngồi.
Vì sao không bắt đầu từ ảnh mẫu
Ai cũng có một bộ sưu tập ảnh vườn đẹp. Vấn đề là mỗi khu vườn trong ảnh mọc trên một mảnh đất cụ thể: nắng hướng khác, gió khác, đất khác, khí hậu khác. Một khu vườn Nhật chụp ở Kyoto dưới bóng râm và mưa phùn sẽ không sống nổi trên sân hướng tây ở Sài Gòn. Một bồn hoa kiểu Anh rực rỡ tháng sáu cần mùa hè mát mà Hà Nội không có.
Ảnh mẫu hữu ích để biết mình thích gì: thích gọn hay thích rậm, thích nước hay thích đá, thích nhiều màu hay chỉ xanh. Nhưng ảnh không trả lời được câu hỏi "cái gì sống được ở đây". Chỉ mảnh đất trả lời được.
Đo đất: kích thước, cao độ và những thứ cố định
Bước đầu tiên là có một bản vẽ hiện trạng đúng tỷ lệ. Với sân nhà phố hay vườn vài trăm mét vuông, một cây thước dây dài và tờ giấy kẻ ô là đủ.
- Ranh giới. Đo các cạnh khuôn viên, các góc có vuông không. Đất ở Việt Nam ít khi vuông vức.
- Nhà và công trình. Vị trí tường nhà, cửa đi, cửa sổ, bậc thềm, cột, mái hiên vươn ra bao xa.
- Cao độ. Sân cao hay thấp hơn nền nhà, đường ngoài cao hay thấp hơn sân, có chỗ dốc không. Dùng ống nước trong suốt đổ nước làm thước thuỷ là cách cổ mà chính xác.
- Thứ cố định. Cây lớn sẽ giữ, giếng, bể nước ngầm, bể phốt, đồng hồ nước, cột điện, hộp kỹ thuật.
- Thứ dưới đất. Đường ống cấp nước, ống thoát, cáp điện ngầm. Hỏi thợ đã xây nhà hoặc xem bản vẽ điện nước. Đào trúng ống là chuyện rất hay xảy ra.
Xem nắng: vẽ bản đồ bóng
Nắng quyết định phần lớn việc cây gì đặt ở đâu và chỗ ngồi đặt ở đâu. Cách làm đơn giản nhất là đứng ra sân vào bốn mốc trong một ngày, khoảng tám giờ sáng, mười một giờ trưa, hai giờ chiều và năm giờ chiều, rồi tô lên bản vẽ chỗ nào có nắng, chỗ nào trong bóng.
Ở Việt Nam, vị trí mặt trời đổi theo mùa khá rõ. Mùa hè mặt trời lên cao, có thời điểm gần đỉnh đầu, đi hơi lệch về phía bắc ở nhiều địa phương; mùa đông mặt trời thấp và lệch hẳn về phía nam. Vì vậy một góc sân phía bắc tường nhà có thể có nắng buổi trưa mùa hè nhưng gần như cả ngày trong bóng vào mùa đông. Nếu có thời gian, nên làm bản đồ bóng hai lần: một lần mùa hè, một lần mùa đông.
| Vùng nắng | Mô tả | Hợp với |
|---|---|---|
| Nắng cả ngày | Nắng trực tiếp phần lớn thời gian ban ngày | Cây ưa nắng, bồn hoa, chỗ phơi; chỗ ngồi cần mái che |
| Nắng sáng | Nắng tới khoảng trưa rồi vào bóng | Phần lớn cây cảnh, chỗ ngồi chiều |
| Nắng chiều | Bóng buổi sáng, nắng gắt buổi chiều | Cây chịu nóng; cần cây chắn nắng tây cho nhà |
| Bóng bán phần | Nắng lọt qua tán cây hoặc chỉ vài giờ | Cây chịu bóng, dương xỉ, lối đi mát |
| Bóng hoàn toàn | Gần như không có nắng trực tiếp | Lát đá, sỏi, ít cây; cẩn thận rêu trơn |
Xem gió: theo mùa và theo nhà bên cạnh
Gió ở Việt Nam đổi hướng theo mùa, và mỗi miền một kiểu:
- Miền Bắc: mùa đông có gió mùa đông bắc lạnh, khô hoặc kèm mưa phùn; mùa hè gió nam, đông nam mát từ biển.
- Miền Trung: ngoài gió mùa còn có những đợt gió tây khô nóng mùa hè ở nhiều vùng, và mùa bão từ khoảng giữa tới cuối năm.
- Miền Nam: mùa mưa có gió tây nam, mùa khô có gió từ hướng đông, đông bắc; ít lạnh.
Trên một mảnh đất cụ thể, gió còn bị nhà bên cạnh bẻ hướng. Giữa hai nhà cao tầng có thể là khe gió rất mạnh; góc sân khuất có thể lặng gió và bí. Cách kiểm đơn giản là buộc vài sợi ruy băng mỏng lên cọc ở các góc sân, quan sát trong vài ngày. Biết gió từ đâu tới để đặt cây chắn gió lạnh, mở lối cho gió mát và đặt chỗ ngồi ở góc dễ chịu nhất.
Xem nước và đất
Nước mưa đi đâu
Đứng ra sân trong một trận mưa to là cách học nhanh nhất. Nước chảy theo hướng nào, đọng ở đâu, mất bao lâu thì rút. Ghi lên bản vẽ những vũng đọng. Một sân thoát nước kém mà làm vườn lên trên thì cây sẽ úng rễ, lối đi sẽ trơn, muỗi sẽ đẻ.
Đất tốt hay xấu
Sân nhà mới xây thường là đất lấp lẫn gạch vụn, vữa, cát. Đào thử vài hố sâu khoảng một gang tay tới nửa mét ở các chỗ khác nhau. Đất có màu sẫm, tơi, có giun là đất tốt. Đất cứng, sáng màu, lẫn xà bần thì phải thay lớp trên hoặc làm bồn nổi. Một phép thử thoát nước: đổ đầy nước vào hố, xem bao lâu thì rút hết. Rút trong vài giờ là ổn; còn đọng tới hôm sau là đất bí, cần xử lý thoát nước trước khi trồng.
Viết ra nhu cầu: vườn để làm gì
Sau khi hiểu đất, mới đến lúc hỏi người. Mỗi thành viên trong nhà viết ra ba thứ họ muốn làm trong vườn. Kết quả thường là một danh sách kiểu:
- Chỗ để xe máy, ô tô, xe đạp.
- Chỗ phơi quần áo.
- Chỗ ngồi uống trà, ăn tối ngoài trời.
- Chỗ trẻ con chơi, an toàn, nhìn thấy được từ trong nhà.
- Một góc rau gia vị gần bếp.
- Một điểm nhấn để nhìn ra từ phòng khách.
- Che tầm nhìn từ nhà hàng xóm hoặc từ đường.
Danh sách này quan trọng hơn mọi ý tưởng thẩm mỹ. Một khu vườn đẹp mà không có chỗ phơi đồ sẽ sớm bị giăng dây ngang qua bồn hoa.
Từ dữ liệu tới bố cục đầu tiên
Có bản vẽ hiện trạng, bản đồ nắng, hướng gió, chỗ đọng nước và danh sách nhu cầu, bước tiếp theo là xếp nhu cầu vào đúng vùng. Một số ghép cặp hay gặp:
| Nhu cầu | Vùng hợp |
|---|---|
| Chỗ ngồi buổi chiều | Phía đông nhà, trong bóng chiều, đón gió mát |
| Phơi đồ | Vùng nắng cả ngày, gần cửa sau, khuất tầm nhìn chính |
| Rau gia vị | Nắng sáng, sát bếp |
| Cây chắn nắng | Phía tây nhà, nơi nắng chiều gắt |
| Cây chắn gió lạnh (miền Bắc) | Phía bắc, đông bắc khuôn viên |
| Chỗ trẻ chơi | Trong tầm nhìn từ bếp hoặc phòng khách, xa mặt nước |
| Điểm nhấn | Trên trục nhìn từ cửa chính hoặc cửa sổ phòng khách |
Lúc này chỉ cần vẽ các vùng bằng những vòng tròn thô, giới thiết kế cảnh quan hay gọi là sơ đồ bong bóng. Chưa vẽ cây cụ thể, chưa chọn gạch. Các bài khác trong danh mục này sẽ nói về cân bằng, điểm nhấn, lối đi, tầng cây và tỷ lệ — những nguyên lý dùng để biến các vòng tròn ấy thành một khu vườn.
Câu hỏi thường gặp
Thiết kế sân vườn bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc đọc mảnh đất: đo kích thước, cao độ, ghi lại các thứ cố định, theo dõi nắng, gió, chỗ nước đọng và kiểm tra đất. Sau đó viết danh sách nhu cầu của cả nhà rồi mới phác bố cục.
Làm sao biết sân nhà chỗ nào có nắng?
Đứng ra sân vào bốn mốc trong ngày, khoảng 8 giờ, 11 giờ, 14 giờ và 17 giờ, tô lên bản vẽ chỗ nào nắng, chỗ nào bóng. Nên làm hai lần, mùa hè và mùa đông, vì góc mặt trời đổi theo mùa.
Kiểm tra đất sân vườn thoát nước tốt hay không thế nào?
Đào một hố sâu khoảng nửa mét, đổ đầy nước và xem thời gian rút. Rút hết trong vài giờ là ổn; còn đọng tới hôm sau là đất bí, cần xử lý thoát nước trước khi trồng.
Cây chắn nắng nên trồng phía nào của nhà?
Thường là phía tây, nơi nắng chiều gắt nhất. Ở miền Bắc, phía bắc và đông bắc khuôn viên hợp với cây chắn gió lạnh mùa đông.
Có nên lấy ảnh vườn mẫu để làm theo không?
Ảnh mẫu giúp biết mình thích phong cách gì, nhưng không nói được cây nào sống ở đất nhà mình. Hãy dùng ảnh để chọn tinh thần, còn chọn cây và vị trí thì dựa vào nắng, gió, nước, đất thực tế.
