Một khu vườn trông "đầy đặn" và tự nhiên thường có đủ bốn tầng cây: tán cao (cây bóng mát, cây gỗ nhỏ), tầng bụi (cây bụi, cây cảnh cỡ vừa), tầng thảm phủ (cỏ, cây che đất, cây thân thảo thấp) và dây leo nối các tầng theo chiều đứng. Mỗi tầng làm một việc: tán cao cho bóng và khung trời, tầng bụi tạo vách và che chắn, thảm phủ giữ đất và làm nền, dây leo phủ mặt tường, giàn, cổng. Vườn thiếu tầng nào sẽ hụt ở tầng đó — chỉ có cỏ thì trống trải, chỉ có cây to thì tối và lộ đất.
Học từ rừng và từ vườn tạp
Một khu rừng nhiệt đới tự nhiên có nhiều tầng: tầng vượt tán, tầng tán chính, tầng dưới tán, tầng cây bụi, tầng thảm cỏ, cùng dây leo và cây phụ sinh đan khắp nơi. Các loài chia nhau ánh sáng: cây ưa nắng vươn lên trên, cây chịu bóng sống phía dưới.
Vườn tạp của người Việt, từ vườn nhà Huế tới vườn làng Bắc Bộ, làm theo đúng logic đó mà không cần lý thuyết: cau, mít, xoài ở trên; chuối, bưởi, cây bụi ở giữa; rau thơm, gừng, nghệ dưới đất; trầu không, mướp, thiên lý leo giàn. Kết quả là một khu vườn mát, đất không bao giờ trơ, và luôn có thứ để dùng.
Ở phương Tây, ý tưởng vườn nhiều tầng mô phỏng rừng được hệ thống hoá thành khái niệm "forest garden" trong nửa sau thế kỷ 20. Ở đây chỉ dùng logic nhiều tầng cho thiết kế cảnh quan, không đi vào kỹ thuật trồng cây trái.
Bốn tầng và việc của từng tầng
| Tầng | Chiều cao thường gặp | Việc trong bố cục | Ví dụ quen ở Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Tán cao | Cao hơn mái nhà một tầng trở lên | Bóng mát, khung trời, tỷ lệ cho nhà | Cây bóng mát, cây gỗ nhỏ, cau, cây ăn quả tán lớn |
| Tầng bụi | Ngang hông tới quá đầu người | Vách xanh, che chắn, chia không gian | Cây hàng rào, cây bụi có hoa, trúc |
| Thảm phủ | Sát đất tới ngang gối | Nền, che đất, giữ ẩm, nối các khối | Cỏ, cây che đất lá nhỏ, cây thân thảo thấp |
| Dây leo | Theo giá đỡ | Phủ tường, giàn, cổng; nối tầng | Thiên lý, hoa giấy, sử quân tử, trầu không |
Tán cao: khung của vườn
Cây tán cao là kết cấu của khu vườn, giống như cột kèo của ngôi nhà. Chúng quyết định chỗ nào có bóng, chỗ nào có nắng, và đặt tỷ lệ: một ngôi nhà hai tầng đứng cạnh một cây tán rộng trông "có gốc", còn đứng trơ trọi thì trông cứng.
Với sân nhỏ, một cây tán cao là đủ, thậm chí là nhiều. Chọn loài tán thưa vừa để ánh sáng lọt xuống cho các tầng dưới, rễ không quá khoẻ để khỏi phá nền, đặt cách nhà đủ xa để tán trưởng thành không đè mái. Khi chọn cây, hãy hình dung nó mười năm sau, không phải lúc mua về.
Tầng bụi: vách và phòng
Tầng bụi tạo những bức vách mềm. Nó che chỗ phơi đồ, chắn tầm nhìn từ đường, chia sân thành các "phòng". Tầng bụi cũng là tầng có nhiều hoa nhất ở tầm mắt, nên thường là nơi người ta cảm nhận mùa rõ nhất.
Đặt tầng bụi theo nhóm, không rải đều từng cây. Ba, năm cây cùng loài gom thành khối trông vững hơn nhiều so với mười loài mỗi loài một cây.
Thảm phủ: nền và đất
Thảm phủ là tầng hay bị bỏ quên. Nhiều vườn có cây to, cây bụi, nhưng dưới đất là đất trơ hoặc đá sỏi rải tạm. Đất trơ dưới nắng nhiệt đới nhanh khô, nứt, cỏ dại mọc, mưa xuống thì xói và bắn bùn lên tường.
Thảm phủ có thể là cỏ ở chỗ nắng, chỗ có người đi lại; là các loài cây che đất ở chỗ bóng, chỗ không ai bước lên. Ở góc bóng dưới tán cây, cỏ thường yếu, thay bằng thảm cây chịu bóng sẽ dễ hơn nhiều.
Dây leo: chiều đứng
Dây leo là cách rẻ nhất để có màu xanh theo chiều đứng, đặc biệt ở sân nhỏ không đủ chỗ cho cây to. Một giàn thiên lý trên lối đi, một bức tường phủ cây leo, một cổng vòm hoa giấy làm sân rộng ra theo chiều cao. Dây leo cần giá đỡ chắc: giàn, lưới, khung thép, dây cáp. Một số loài có rễ bám có thể làm hỏng lớp sơn, vữa tường, nên cân nhắc trước khi cho leo trực tiếp lên tường nhà.
Sắp tầng theo chiều sâu: thấp trước, cao sau
Khi nhìn từ một chỗ đứng, các tầng nên xếp từ thấp ở gần tới cao ở xa. Ví dụ một bồn cây dọc tường rào nhìn từ sân: sát mép bồn là thảm phủ thấp, giữa là cây bụi, sát tường là cây cao hoặc dây leo. Như thế mọi lớp đều được nhìn thấy, và tường rào bị che kín.
Với bồn cây đứng giữa sân nhìn được từ nhiều phía, cây cao đặt ở giữa, thấp dần ra mép. Đây là cách xếp của những bồn đảo giữa thảm cỏ.
Nguyên tắc này có thể phá có chủ ý: một cây cao thân mảnh, tán thưa đặt gần phía trước tạo cảm giác nhìn xuyên qua một tấm màn, làm cảnh có chiều sâu hơn. Nhưng hãy phá khi đã quen luật.
Chia ánh sáng giữa các tầng
Các tầng dưới sống bằng ánh sáng lọt qua tầng trên. Vì vậy:
- Dưới tán cây dày, chỉ chọn cây bụi và thảm phủ chịu bóng.
- Dưới tán thưa, ánh sáng lốm đốm, phần lớn cây bụi sống tốt.
- Khi cây tán cao lớn lên theo năm tháng, tầng dưới có thể thiếu sáng dần. Cắt tỉa tán cho thoáng hoặc thay dần cây tầng dưới bằng loài chịu bóng hơn.
Chọn cây theo nắng, bóng, ẩm, gió là nguyên tắc chung. Cách chăm từng loài là chuyện của sách cây, không thuộc bài này.
Tầng cây và khí hậu Việt Nam
Ở xứ nóng, nhiều tầng không chỉ là chuyện đẹp. Tán cao che nắng làm mát mặt đất, tầng bụi chặn gió nóng, thảm phủ giữ ẩm cho đất, dây leo trên tường phía tây làm mát tường nhà. Một khu vườn đủ tầng có thể dịu hơn đáng kể so với một sân lát gạch trơ cùng diện tích vào trưa hè.
Ở miền Bắc, các tầng cây phía bắc và đông bắc khuôn viên còn có thể chắn bớt gió mùa đông. Ở miền Trung, hàng cây chắn gió, chắn cát ven biển là nhu cầu thật.
Với những khu vườn có trẻ nhỏ, thú nuôi, khi chọn cây cho từng tầng nên tránh các loài có độc tính cao như trúc đào, và cẩn thận với cây có nhựa mủ gây kích ứng.
Lỗi thường gặp
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Thiếu tán cao | Sân nắng gắt, nhà trông trơ | Trồng một cây bóng mát ở phía tây hoặc góc sân |
| Thiếu tầng bụi | Thấy hết mọi thứ, lộ tường rào, không có góc riêng | Thêm khối cây bụi theo nhóm dọc ranh giới |
| Thiếu thảm phủ | Đất trơ, cỏ dại, bắn bùn | Phủ cỏ hoặc cây che đất, lớp phủ hữu cơ |
| Xếp ngược | Cây cao đứng trước che cây thấp phía sau | Đổi chỗ, cao ra sau thấp ra trước |
| Quá nhiều loài | Mỗi loài một cây, rối | Gom thành ít loài, nhiều cây mỗi loài |
Câu hỏi thường gặp
Tầng cây trong thiết kế sân vườn là gì?
Là cách chia cây theo chiều cao thành tán cao, tầng bụi, thảm phủ và dây leo. Mỗi tầng làm một việc: bóng mát, vách che, nền đất và phủ chiều đứng, giúp vườn đầy đặn và tự nhiên.
Sân nhỏ có cần đủ bốn tầng cây không?
Nên có đủ ý của bốn tầng, nhưng mỗi tầng rất ít: một cây tán cao, một khối bụi, thảm phủ dưới chân và một dây leo trên tường hoặc giàn. Dây leo đặc biệt hữu ích vì tạo màu xanh theo chiều đứng mà tốn ít đất.
Xếp cây cao thấp trong bồn thế nào cho đẹp?
Nhìn từ một phía thì thấp ở trước, cao ở sau; bồn đứng giữa sân nhìn nhiều phía thì cao ở giữa, thấp dần ra mép. Như vậy mọi lớp đều được nhìn thấy.
Dưới gốc cây to nên trồng gì?
Dưới tán dày nên chọn cây bụi và thảm phủ chịu bóng thay vì cỏ ưa nắng. Khi cây lớn dần, có thể cắt tỉa tán cho thoáng hoặc thay dần cây tầng dưới bằng loài chịu bóng hơn.
Vườn tạp của người Việt có liên quan gì tới tầng cây?
Vườn tạp là ví dụ tự nhiên của vườn nhiều tầng: cây cao như cau, mít ở trên, cây bụi và cây ăn quả nhỏ ở giữa, rau gia vị dưới đất, dây leo trên giàn. Nhờ vậy vườn mát và đất không bao giờ trơ.
