Thoát nước sân vườn tốt dựa trên ba lớp: mặt sân có độ dốc nhẹ dẫn nước ra xa nhà, rãnh và hố ga thu nước ở chỗ thấp rồi đưa ra hệ thoát chung, và những bề mặt thấm (đất, sỏi, gạch thấm, hố thấm) để một phần nước mưa ngấm xuống tại chỗ thay vì dồn hết vào cống. Sân đọng nước thường do thiếu độ dốc, rãnh bị lá đất bít, hoặc đất nền sét không thấm; tìm đúng nguyên nhân rồi mới chọn cách sửa.
Vì sao sân đọng nước
Trước khi đào rãnh, quan sát sân trong và sau một trận mưa lớn. Nước đọng ở đâu, bao lâu thì rút, chảy từ đâu tới. Những nguyên nhân thường gặp:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp |
|---|---|
| Vũng nước giữa sân lát, rút chậm | Mặt lát không đủ dốc, hoặc có chỗ lún tạo thành lòng chảo |
| Nước dồn về chân tường nhà | Sân dốc ngược về phía nhà, hoặc nền nhà thấp hơn sân |
| Nước tràn từ ngoài đường vào | Mặt đường đã được nâng cao qua các đợt sửa, sân thấp hơn vỉa hè |
| Bãi cỏ, bồn cây úng lâu sau mưa | Đất nền sét chặt, nước không thấm xuống được |
| Rãnh có mà vẫn ngập | Rãnh, hố ga bị lá, đất, sỏi bít; ống ra cống nhỏ hoặc nghẹt |
| Một dải đất trũng sình dưới mái | Nước mái đổ xuống tập trung, không có máng xối hoặc ống xả thoát ra đúng chỗ |
Lớp thứ nhất: độ dốc mặt sân
Mặt sân lát cần một độ dốc nhẹ, mắt thường gần như không nhận ra nhưng đủ để nước chảy. Trong thi công sân vườn, độ dốc mặt lát hay được làm khoảng một tới hai phần trăm, tức là đi một mét thì hạ một tới hai phân. Mặt nhám, gạch nhiều mạch cần dốc nhiều hơn mặt phẳng nhẵn.
- Dốc ra xa nhà: nguyên tắc đầu tiên. Không bao giờ để mặt sân dốc về phía chân tường, móng nhà.
- Dốc về một đường thu: sân rộng nên chia thành các mặt dốc về một rãnh hay vài hố ga, thay vì dốc về một góc duy nhất.
- Kiểm tra trước khi lát: dùng dây căng và thước nivô kiểm tra lớp nền; khi viên lát đã nằm lên, sửa độ dốc là phải dỡ ra.
Lối đi, bậc thang ngoài trời cũng cần dốc nhẹ ngang hoặc dọc để không đọng vũng; mặt bậc dốc nhẹ ra phía trước.
Lớp thứ hai: rãnh, hố ga và đường ra
Rãnh thu
Rãnh có nắp (nắp gang, nắp thép, nắp bê tông có khe, nắp nhựa chịu lực) đặt ở chỗ thấp nhất của mặt dốc: ngang cổng, chân bậc, dọc mép sân giáp bồn cây. Rãnh hẹp dài dạng khe gần như vô hình trên mặt sân lát, hợp sân hiện đại. Nắp rãnh ở lối xe đi phải là loại chịu tải bánh xe.
Hố ga
Hố ga là hộp nối các đoạn ống, có ngăn lắng để cặn, đất, lá đọng lại trước khi nước ra cống. Hố ga phải có nắp mở được và phải được dọn định kỳ; hố ga bị lấp dưới bồn cây hay dưới sân lát là hố ga không ai dọn.
Đường ra
Nước từ rãnh và hố ga đi đâu? Thường là ra hệ thoát nước chung của khu phố. Không đấu nối nước sân vào đường ống nước thải sinh hoạt của nhà, không xả nước sang đất nhà hàng xóm. Đấu nối ra hệ thống thoát nước chung có thể cần tuân theo quy định của địa phương; hỏi đơn vị quản lý thoát nước hoặc chính quyền phường, xã.
Máng xối và ống xả mái là nguồn nước tập trung lớn nhất trong sân. Đầu ống xả nên đổ vào hố ga, vào thùng chứa nước mưa có nắp, hoặc ra một dải sỏi dẫn đi xa móng; không để nước mái đổ thẳng xuống chân tường.
Lớp thứ ba: cho nước thấm tại chỗ
Sân càng nhiều bê tông, nước càng dồn nhanh ra cống, cống càng dễ quá tải khi mưa lớn. Để một phần nước ngấm xuống đất ngay trong vườn vừa giảm ngập vừa nuôi cây.
- Bề mặt thấm: lối sỏi, gạch có khe trồng cỏ, gạch lát mạch rộng nhồi sỏi, các loại gạch, bê tông thấm nước. Hợp lối phụ, chỗ đậu xe thỉnh thoảng.
- Rãnh sỏi có ống đục lỗ: một rãnh đào sâu, lót vải địa kỹ thuật, đặt ống đục lỗ, lấp sỏi. Nước thấm vào rãnh, theo ống đi ra chỗ thoát hoặc ngấm dần. Kiểu rãnh này ở phương Tây hay gọi là "French drain", theo tên Henry Flagg French, người viết về nó trong sách Farm Drainage năm 1859.
- Hố thấm: một hố đào sâu lấp đá, sỏi, hoặc dùng hộp thấm đúc sẵn, thu nước mưa rồi cho ngấm từ từ vào đất xung quanh. Chỉ hiệu quả khi đất có khả năng thấm; với đất sét chặt, hố thấm có thể chỉ là một bể chứa nước đọng.
- Vườn mưa: một bồn trũng trồng cây chịu được ngập ngắn và khô, nhận nước từ ống xả mái. Danh mục vườn sinh thái có bài riêng.
Thử độ thấm của đất
Một cách thử đơn giản: đào một hố sâu chừng ba bốn gang tay, đổ đầy nước cho đất xung quanh ướt, đợi rút, rồi đổ đầy lần nữa và xem mất bao lâu để rút hết. Nước rút trong vài giờ là đất thấm tốt; còn đọng sau một ngày là đất sét chặt, không nên trông vào hố thấm.
Giữ hố thấm xa móng nhà
Hố thấm và rãnh thấm dồn nước vào đất; đặt sát móng nhà có thể làm nền dưới móng yếu đi và nước thấm vào tầng hầm, chân tường. Hướng dẫn xây dựng ở Anh thường khuyên đặt hố thấm cách công trình khoảng năm mét trở lên. Sân phố hẹp khó đạt khoảng cách này; khi đó ưu tiên rãnh và hố ga dẫn ra hệ thoát chung, chỉ dùng bề mặt thấm mỏng.
Nước đọng và muỗi
Ở xứ nóng ẩm, nước đọng không chỉ làm hỏng sân mà là nơi muỗi đẻ trứng. Lăng quăng có thể phát triển trong một nắp chai nước, chưa nói tới một hố ga đọng.
- Hố ga, rãnh phải có độ dốc để nước không nằm lại sau mưa.
- Máng xối nghẹt lá là "ao" trên mái; lắp lưới chắn lá và dọn trước mùa mưa.
- Thùng chứa nước mưa phải có nắp kín hoặc lưới mịn.
- Đĩa lót chậu, hốc đá, lốp xe cũ, vỏ dừa, chum vại hở: lật úp hoặc đổ nước thường xuyên.
- Mặt nước trang trí: có cá ăn lăng quăng, hoặc nước luôn chảy.
Bảo trì theo mùa
| Thời điểm | Việc |
|---|---|
| Trước mùa mưa | Mở nắp, dọn rãnh, hố ga, ngăn lắng; thông máng xối, ống xả mái; kiểm tra lưới chắn lá |
| Sau mỗi trận mưa lớn | Đi một vòng xem chỗ đọng mới, chỗ đất bị xói, chỗ sỏi trôi |
| Mùa thu lá rụng | Quét lá trên rãnh, quanh hố ga thường xuyên hơn |
| Mỗi năm | Kiểm tra mặt sân có lún tạo vũng không; sửa sớm khi vũng còn nhỏ |
Thoát nước là phần "không ai thấy" của khu vườn, nhưng nó quyết định vườn có đẹp sau mùa mưa thứ nhất hay không. Khi thuê thiết kế, xem bản vẽ có thể hiện cao độ, độ dốc, rãnh và hố ga không; một bản vẽ sân vườn chỉ có cây và đá mà không có cao độ là bản vẽ còn thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Sân lát gạch nên có độ dốc bao nhiêu để thoát nước?
Trong thi công sân vườn, mặt lát hay được làm dốc khoảng một tới hai phần trăm, tức đi một mét hạ một tới hai phân, luôn dốc ra xa nhà về phía rãnh hay hố ga. Mặt nhám, nhiều mạch cần dốc nhiều hơn mặt nhẵn.
Vì sao sân nhà bị đọng nước sau mưa?
Thường do mặt sân không đủ dốc hoặc bị lún thành lòng chảo, rãnh và hố ga bị lá đất bít, sân thấp hơn mặt đường, hoặc đất nền sét không thấm. Quan sát nước đọng ở đâu, từ đâu tới rồi mới chọn cách sửa.
Hố thấm nước mưa là gì, có nên làm không?
Hố thấm là hố lấp đá sỏi hoặc hộp thấm, thu nước mưa rồi cho ngấm dần vào đất. Chỉ hiệu quả khi đất thấm tốt và nên đặt xa móng nhà; với đất sét chặt hay sân phố hẹp sát nhà, nên ưu tiên rãnh và hố ga dẫn ra hệ thoát chung.
Rãnh sỏi có ống đục lỗ là gì?
Đó là rãnh đào lót vải địa kỹ thuật, đặt ống đục lỗ và lấp sỏi, để nước trong đất thấm vào rồi theo ống đi ra chỗ thoát. Ở phương Tây gọi là French drain, theo tên Henry Flagg French, người mô tả nó trong sách Farm Drainage năm 1859.
Làm sao để rãnh thoát nước không sinh muỗi?
Rãnh và hố ga phải có độ dốc để không đọng nước sau mưa, được dọn định kỳ, máng xối có lưới chắn lá, thùng chứa nước mưa có nắp kín. Lăng quăng có thể phát triển trong lượng nước rất nhỏ.
