Nước ao hồ xanh như canh rau là do tảo trôi nổi bùng phát khi nước thừa dinh dưỡng và nhiều nắng; nước đục nâu thường do bùn đất lơ lửng (cá đào bới, đất trôi vào); nước đục trắng sữa thường là vi khuẩn bùng phát ở hồ mới hoặc khi có nhiều chất hữu cơ phân huỷ; còn rêu sợi dài bám đá là tảo bám, không trôi. Mỗi loại có nguyên nhân khác, nên xử lý khác: không có một thứ thuốc trị chung. Gần như mọi trường hợp đều bắt đầu từ ba việc: giảm thức ăn thừa và lá mục, tăng cây và lọc, che bớt nắng.
Đọc màu nước: bảng chẩn đoán nhanh
| Nước trông thế nào | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Xanh lá đục, không thấy đáy | Tảo trôi nổi, do thừa dinh dưỡng và nắng | Giảm dinh dưỡng, che nắng, tăng cây, lọc cơ học mịn, đèn UV |
| Nâu đục như nước phù sa | Đất sét, bùn lơ lửng; cá lớn đào bới; nước mưa cuốn đất vào | Phủ sỏi mặt chậu, chặn dòng nước bẩn từ sân, lọc cơ học |
| Trắng đục như nước vo gạo | Vi khuẩn bùng phát ở hồ mới, cho ăn quá nhiều, xác cá, xác cây mục | Tìm và vớt nguồn phân huỷ, giảm cho ăn, tăng sục khí, kiểm tra amoniac |
| Màu nâu vàng như nước trà, nhưng trong | Chất tannin tiết ra từ lá, gỗ ngâm trong nước | Thường vô hại; vớt lá, thay một phần nước, lọc than hoạt tính nếu muốn trong |
| Rêu sợi dài như tóc | Tảo bám, thích nước có dòng chảy, nắng, dinh dưỡng | Kéo bằng tay, que; giảm dinh dưỡng; thêm cây cạnh tranh |
| Lớp nâu mỏng bám thành hồ mới | Tảo bám giai đoạn đầu khi hồ chưa ổn | Lau, kiên nhẫn; thường tự giảm khi hồ "chín" |
| Bọt trắng không tan, váng nhờn | Chất hữu cơ, protein từ thức ăn, chất thải cá tích tụ | Giảm cho ăn, thay một phần nước, có skimmer hớt mặt |
| Mùi trứng thối khi khuấy đáy | Bùn đáy thiếu oxy phân huỷ yếm khí | Hút bùn từng phần, tăng tuần hoàn đáy, không để lá mục tích tụ |
Nước xanh: tảo trôi nổi
Vì sao xảy ra
Tảo trôi nổi là những sinh vật cực nhỏ lơ lửng trong nước. Khi có nắng và dư dinh dưỡng (nitơ, phốt pho từ thức ăn cá, phân cá, lá mục, phân bón trôi vào), chúng nhân lên rất nhanh. Nước xanh thường đến sau một đợt nắng nóng, sau khi thả thêm cá, sau khi thay hết nước, hay vào đầu mùa ấm ở miền Bắc khi nhiệt độ tăng nhanh hơn tốc độ cây thuỷ sinh kịp lớn.
Xử lý
- Bớt nguồn dinh dưỡng: cho cá ăn ít lại, vớt lá, cắt lá sen súng già, chặn nước mưa chảy từ bồn cây, bãi cỏ có bón phân vào ao.
- Che nắng: lá súng, sen phủ một phần mặt nước; giàn hoa, cây bóng mát che nắng chiều.
- Thêm cây: cây ven bờ, rong ngập nước tranh dinh dưỡng với tảo.
- Lọc và UV: đèn UV làm tảo trôi kết lại để lọc cơ học giữ; lọc cơ học mịn giữ tảo đã kết.
- Không thay hết nước: thay hết là mang thêm dinh dưỡng mới vào và xoá hệ vi sinh, tảo thường quay lại nhanh hơn.
Nước hơi xanh nhạt nhưng vẫn thấy cá, thấy đáy ở độ sâu vừa phải thì chưa phải vấn đề. Ao vườn không cần trong như bể bơi.
Nước đục nâu: bùn lơ lửng
Thường gặp ở ao lót đất sét, ao có cá chép, koi lớn hay sục bùn, ao có sen trồng trực tiếp trong đất, và sau những trận mưa to cuốn đất từ vườn xuống. Hạt đất sét rất mịn, lơ lửng lâu, lọc thông thường khó giữ hết.
- Phủ lớp sỏi to lên mặt đất trong chậu cây thuỷ sinh, để cá không đào được.
- Làm gờ bờ cao hơn mặt vườn một chút, để nước mưa trên đất không chảy thẳng vào ao.
- Trồng cỏ, cây che phủ đất quanh ao.
- Có lọc cơ học mịn (bông, thảm lọc) và giặt thường xuyên.
- Trên thị trường có các chất keo tụ làm lắng hạt bùn. Bài này không ghi liều; nếu dùng, chọn loại an toàn cho cá, làm theo hướng dẫn và hỏi người bán cá.
Nước trắng đục: vi khuẩn bùng phát
Nước trắng đục như nước vo gạo hay gặp ở hồ mới lắp, khi lọc sinh học chưa ổn, hoặc khi có một nguồn hữu cơ lớn đang phân huỷ: thức ăn thừa dồn đáy, xác cá chết bị kẹt sau đá, một chậu cây thối. Vi khuẩn ăn những chất này, nhân lên, làm nước đục và tiêu tốn oxy. Đây là lúc nguy hiểm cho cá.
- Tìm và vớt nguồn phân huỷ, kể cả những chỗ khuất sau đá, trong lọc.
- Ngừng hoặc giảm cho ăn vài ngày.
- Tăng sục khí ngay.
- Kiểm tra amoniac, nitrit bằng bộ thử. Nếu cao, thay một phần nước (không thay hết).
Rêu sợi: tảo bám
Rêu sợi dài xanh như tóc, bám trên đá, thành hồ, mép thác, quấn vào cây. Nó không trôi qua đèn UV, nên UV không trị được. Nó thích nước có dòng chảy, nhiều nắng, và có thể xuất hiện ngay cả khi nước rất trong.
- Kéo bằng tay, bằng que xoắn, hoặc bàn chải cán dài. Làm thường xuyên, mỗi lần một ít.
- Mang rêu đã kéo ra khỏi ao, không để mục trong nước. Rêu sợi là phân ủ rất tốt cho vườn.
- Giảm dinh dưỡng và tăng cây cạnh tranh như với nước xanh.
- Ở châu Âu có người dùng rơm lúa mạch thả trong ao để hạn chế tảo; hiệu quả của cách này đến nay vẫn còn được bàn cãi và không phải lúc nào cũng thấy rõ.
Không phải mọi loại rêu đều cần diệt. Một lớp rêu ngắn bám trên đá đáy và thành hồ là bình thường, còn có ích vì cũng hút dinh dưỡng và là thức ăn phụ cho cá.
Hoá chất diệt tảo và thói quen phòng hơn chữa
Các thuốc diệt tảo bán sẵn có thể làm nước trong nhanh. Nhưng:
- Tảo chết hàng loạt phân huỷ cùng lúc, tiêu tốn oxy rất nhanh, cá có thể chết ngạt sau khi xử lý, nhất là ban đêm.
- Nhiều loại hại cây thuỷ sinh, ốc, tôm tép và có thể hại cá nếu dùng sai liều.
- Không bớt nguồn dinh dưỡng thì tảo quay lại.
Vì vậy bài này không ghi liều lượng. Nếu thật cần dùng, làm đúng hướng dẫn nhà sản xuất theo thể tích nước thật của ao, tăng sục khí trong và sau khi xử lý, và hỏi người bán cá có kinh nghiệm. Ưu tiên luôn là cách cơ học và sinh học.
Thói quen phòng hơn chữa
- Cho cá ăn lượng ăn hết trong vài phút.
- Vớt lá, cắt lá già trước khi chìm.
- Có đủ cây thuỷ sinh, đủ bóng mát.
- Lọc cơ học vệ sinh đều, lọc sinh học để yên.
- Thay một phần nước định kỳ thay vì thay hết.
- Không để nước mưa từ đất, phân bón chảy vào ao.
- Theo dõi nước bằng mắt mỗi ngày, bằng bộ thử khi có dấu hiệu lạ.
An toàn khi xử lý nước ao
Rút điện bơm, đèn UV trước khi thò tay xuống nước hoặc mở lọc. Không nhìn thẳng vào bóng UV đang bật. Hoá chất cất xa tầm tay trẻ em. Khi hạ mực nước, xả bùn, bờ ao trơn hơn bình thường; trẻ nhỏ phải tránh xa, và ao có trẻ trong nhà vẫn cần rào hoặc lưới chịu lực như mọi lúc. Ao bị tảo phủ kín, nước tù, cũng là lúc dễ có lăng quăng; giữ nước lưu thông và có cá ăn lăng quăng.
Góc nhìn hôm nay: nhìn ao như nhìn bếp
Ao bị tảo là ao đang "thừa ăn". Cách nghĩ này giúp tránh vòng lặp đổ thuốc, thay nước, rồi lại xanh. Hãy tự hỏi: hôm nay ao nhận thêm gì (thức ăn, lá, phân bón, nước mưa đất), và ai đang "ăn" bớt (cây, vi sinh, lọc)? Khi hai bên cân, nước sẽ trong. Muốn đọc thêm về nguyên tắc làm vườn nước, các tài liệu hướng dẫn của Royal Horticultural Society (Anh) về ao vườn là nguồn đáng tin, viết dễ hiểu cho người làm vườn tại gia.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nước ao hồ bị xanh?
Nước xanh do tảo trôi nổi bùng phát khi nước có nhiều dinh dưỡng thừa từ thức ăn cá, phân cá, lá mục, phân bón và có nhiều nắng. Hay xảy ra sau đợt nắng nóng, sau khi thả thêm cá hoặc thay hết nước. Giảm dinh dưỡng, che nắng, thêm cây, lọc và đèn UV là các cách xử lý.
Nước hồ cá bị đục trắng phải làm sao?
Nước trắng đục thường do vi khuẩn bùng phát khi lọc sinh học chưa ổn hoặc có nguồn hữu cơ đang phân huỷ. Tìm và vớt thức ăn thừa, xác cá, cây thối; giảm cho ăn; tăng sục khí; kiểm tra amoniac và thay một phần nước nếu cần.
Đèn UV có trị được rêu sợi không?
Không. Đèn UV chỉ tác động lên tảo trôi nổi đi qua ống đèn, còn rêu sợi bám trên đá và thành hồ nên không bị ảnh hưởng. Rêu sợi phải kéo bỏ bằng tay hoặc que và giảm dinh dưỡng trong nước.
Có nên thay hết nước khi ao bị xanh?
Không nên. Thay hết nước mang thêm dinh dưỡng mới vào và xoá hệ vi sinh có lợi, tảo thường quay lại nhanh hơn. Thay một phần nước kết hợp giảm nguồn dinh dưỡng và thêm cây sẽ hiệu quả bền hơn.
Nước ao màu nâu như nước trà có sao không?
Nước nâu vàng nhưng trong thường do chất tannin tiết ra từ lá cây, gỗ ngâm trong nước và thường vô hại với cá. Có thể vớt bớt lá, thay một phần nước hoặc dùng lọc than hoạt tính nếu muốn nước trong hơn.
