Mượn cảnh, che cảnh và giấu cảnh là ba thủ pháp giúp một khu vườn có cảm giác rộng hơn diện tích thật: mượn cảnh là đưa những thứ đẹp bên ngoài ranh giới — một ngọn núi, một rặng cây, mái chùa, mảng trời — vào khung nhìn như thể chúng thuộc về vườn; che cảnh là chắn những thứ xấu hoặc chắn bớt để không thấy hết một lúc; giấu cảnh là để cái đẹp nhất lộ ra muộn, sau một khúc quanh. Ba thủ pháp này được vườn Á Đông dùng từ rất lâu và áp được cho cả sân nhà phố vài chục mét vuông.
Nguồn gốc của các thủ pháp
Sách lý luận vườn Trung Hoa nổi tiếng nhất là Viên Dã (園冶) của Kế Thành (計成), khắc in khoảng năm 1634, cuối đời Minh. Chương cuối sách mang tên "Tá cảnh" (借景), tức mượn cảnh, và được coi là một trong những đoạn quan trọng nhất. Một câu trong sách hay được trích là "xảo ư nhân tá, tinh tại thể nghi" (巧於因借，精在體宜), đại ý: cái khéo nằm ở chỗ biết nương theo và vay mượn, cái tinh nằm ở chỗ hợp với địa thế.
Ở Nhật, thủ pháp này gọi là shakkei (借景, cùng chữ Hán). Những khu vườn như Entsū-ji ở Kyoto nổi tiếng vì khung nhìn qua hàng cây ra ngọn núi Hiei xa xa. Phần phong cách vườn Nhật, Trung Hoa có danh mục riêng; ở đây chỉ dùng chúng làm ví dụ cho nguyên lý.
Vườn Việt cũng có những cách mượn cảnh tự nhiên: nhà vườn Kim Long ở Huế quay cổng ra sông Hương, mượn cả dòng sông; chùa Thầy mượn núi đá vôi phía sau làm nền cho ao và thuỷ đình.
Mượn cảnh: kéo bên ngoài vào trong
Mượn cảnh là quyết định để mắt thấy cái gì ngoài ranh giới và che cái gì. Có nhiều loại cảnh để mượn:
| Kiểu mượn | Mượn cái gì | Ví dụ ở nhà Việt |
|---|---|---|
| Mượn xa | Núi, đồi, mái chùa, rặng tre xa | Nhà ở vùng ven có tầm nhìn ra núi, cánh đồng |
| Mượn gần | Cây lớn nhà hàng xóm, hàng cây công viên bên kia đường | Sân nhà phố nhìn sang cây bàng, cây sấu ngoài phố |
| Mượn trên | Bầu trời, mây, tán cây cao | Giếng trời, sân thượng nhìn trời |
| Mượn dưới | Mặt nước, dòng sông, cánh đồng thấp | Nhà ven sông, ven hồ |
| Mượn theo thời gian | Ánh trăng, hoàng hôn, mùa hoa của cây hàng xóm | Chỗ ngồi hướng về phía mặt trời lặn |
Cách mượn
- Tìm cảnh đáng mượn. Đứng ở mọi góc sân, cửa sổ, ban công. Ghi lại những gì đẹp ngoài ranh giới: một cái cây, một mảng trời, một mái ngói.
- Mở khung về phía đó. Hạ thấp hàng rào ở đoạn đó, hoặc để khe hở, hoặc dùng rào thưa.
- Che phần xung quanh. Cảnh mượn đẹp nhất khi được đóng khung: che những thứ lộn xộn hai bên, chỉ để lộ đúng phần đẹp.
- Nối bằng vật liệu, màu. Nếu cảnh mượn là rặng tre, trồng một khóm tre nhỏ ở mép vườn mình. Mắt sẽ nối hai thứ thành một, ranh giới như biến mất.
Điều cần nhớ: cảnh mượn không thuộc quyền mình. Cây hàng xóm có thể bị chặt, khoảng đất trống có thể được xây. Mượn cảnh nhưng đừng đặt cả khu vườn lên nó.
Che cảnh: chắn cái không muốn thấy
Ở đô thị, cái cần che thường nhiều hơn cái để mượn: tường nhà bên cạnh, cục nóng máy lạnh, bồn nước inox trên mái hàng xóm, dây điện, cửa sổ nhà đối diện. Che cảnh có hai mức:
- Che kín. Hàng cây dày, tường xanh, vách gỗ cho những thứ xấu hẳn như bồn nước, máy lạnh.
- Che lọc. Rào thưa, lam gỗ, cây tán mỏng cho những thứ chỉ cần làm mờ, như cửa sổ nhà đối diện. Che lọc để ánh sáng và gió vẫn qua.
Mẹo hay: thứ che gần mắt người nhìn thì chỉ cần nhỏ cũng che được vật lớn ở xa. Một chậu cây cao đặt sát cửa sổ phòng khách có thể che cả bức tường nhà bên cạnh, trong khi muốn che bằng cây ở sát tường đó thì phải cao bằng tường. Trước khi trồng cả hàng cây cao dọc ranh giới, thử đặt vật che gần chỗ ngồi trước.
Giấu cảnh: để cái đẹp nhất hiện ra muộn
Vườn Trung Hoa có một thủ pháp hay được tóm bằng câu "dục dương tiên ức" (欲揚先抑): muốn mở ra thì trước hết hãy nén lại. Lối vào hẹp, tối, gấp khúc, rồi đột ngột mở ra một sân rộng có hồ. Sự tương phản làm cảnh mở ra trông rộng hơn nhiều so với nếu thấy ngay từ đầu. Nhiều vườn cổ điển Tô Châu dùng hành lang, tường hoa, cửa nhỏ để làm điều này.
Ở sân nhà, giấu cảnh có thể đơn giản:
- Lối vào đi qua một khóm cây, rẽ một góc mới thấy chỗ ngồi và chum nước.
- Một bức vách thấp, một hàng cây bụi chắn ngang sân, phía sau là một góc nhỏ chỉ thấy khi bước tới.
- Cửa nhỏ, cổng vòm dẫn từ sân trước ra sân sau.
Bình phong trước nhà vườn Huế cũng là một dạng giấu cảnh: từ cổng không thấy nhà, đi vòng qua bình phong mới thấy sân và nhà rường hiện ra trọn vẹn.
Khung cảnh: đóng khung một bức tranh
Một biến thể của các thủ pháp trên là đóng khung (sách Trung Hoa gọi là khuông cảnh, 框景). Cửa sổ, cổng vòm, khe giữa hai thân cây, cửa trăng tròn trong vườn Trung Hoa đều là khung. Nhìn qua khung, cảnh phía sau trông như một bức tranh. Ở nhà phố, khung hữu hiệu nhất chính là các cửa sổ. Hãy đặt cái đẹp nhất của sân ở đúng chỗ nhìn ra từ cửa sổ hay ngồi nhất.
Kết hợp ba thủ pháp cho sân nhà phố
Hình dung một sân sau nhà ống rộng khoảng năm mét, sâu bảy mét, hai bên là tường nhà hàng xóm, phía sau là nhà cao tầng nhưng có một cây xà cừ lớn ở khu đất bên cạnh.
- Mượn: mở khung nhìn từ cửa bếp lên tán cây xà cừ; không trồng gì cao chắn hướng đó.
- Che: trồng dây leo trên giàn sát tường hai bên để che tường trơn; đặt một vách lam che cục nóng máy lạnh.
- Giấu: đặt một khóm cây bụi giữa sân, phía sau là một góc nhỏ có ghế và chum nước, chỉ thấy khi bước ra.
- Đóng khung: từ cửa bếp nhìn ra, khóm cây bụi và giàn leo tạo khung, ở giữa là tán cây mượn trên nền trời.
Nếu đặt chum nước hay bể nhỏ, nhớ nắp lưới chắc hoặc nước rất nông nếu nhà có trẻ, và giữ nước lưu thông để không sinh muỗi.
Lỗi thường gặp
| Lỗi | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Rào kín bốn phía | Mất cảnh mượn, sân bí như hộp | Để ít nhất một khung mở về phía đẹp nhất |
| Che bằng cây quá cao sát ranh giới | Tốn công, chắn nắng của chính mình | Đặt vật che gần chỗ ngồi trước |
| Thấy hết từ cổng | Không có gì để khám phá | Thêm một lớp che, một khúc quanh |
| Đặt cả bố cục dựa vào cảnh mượn | Hàng xóm chặt cây là hỏng | Mượn như phần thưởng, vườn mình vẫn tự đứng được |
Câu hỏi thường gặp
Mượn cảnh trong thiết kế sân vườn là gì?
Mượn cảnh là đưa những thứ đẹp bên ngoài ranh giới như núi, cây lớn, mái chùa, bầu trời vào khung nhìn của vườn, như thể chúng thuộc về vườn. Cách làm là mở khung về phía đó và che phần lộn xộn xung quanh.
Thủ pháp mượn cảnh có từ đâu?
Mượn cảnh (tá cảnh, 借景) được bàn kỹ trong sách Viên Dã của Kế Thành, khắc in khoảng năm 1634 ở Trung Hoa; người Nhật gọi là shakkei. Vườn Việt như nhà vườn Kim Long hướng ra sông Hương cũng dùng cách này một cách tự nhiên.
Làm sao che tường nhà hàng xóm cho sân nhỏ?
Dùng giàn dây leo, tường xanh hoặc vách lam sát tường; hoặc đặt vật che gần chỗ ngồi, vì vật nhỏ ở gần mắt che được vật lớn ở xa. Ưu tiên che lọc để ánh sáng và gió vẫn qua.
"Dục dương tiên ức" trong vườn là gì?
Là thủ pháp của vườn Trung Hoa: muốn mở thì trước hết nén lại. Lối vào hẹp, gấp khúc rồi mở ra một khoảng rộng, nhờ tương phản mà cảnh trông rộng hơn thật.
Sân nhà phố có áp dụng được mượn cảnh không?
Được. Có thể mượn tán cây ngoài phố, cây nhà bên cạnh, mảng trời; mở khung nhìn từ cửa sổ về phía đó và che phần xấu hai bên. Nhưng đừng đặt cả bố cục vào cảnh mượn vì nó có thể thay đổi.
