Phối màu trong vườn dễ nhất khi coi màu xanh của lá là nền chính, còn hoa chỉ là điểm; trên nền đó, dùng vòng màu để chọn: các màu đứng cạnh nhau trên vòng (vàng – cam – đỏ, hay xanh lam – tím – hồng) cho cảm giác hài hoà, các màu đối diện nhau (tím với vàng, cam với xanh lam) cho tương phản mạnh. Màu nóng kéo cảnh lại gần, màu lạnh đẩy cảnh ra xa, và ánh nắng nhiệt đới gắt làm màu nhạt bị bạc đi — nên vườn Việt cần tính màu khác với ảnh vườn Anh, vườn Nhật.
Lá là nền, hoa là điểm
Ở xứ nóng, phần lớn cây xanh quanh năm, hoa thì đến rồi đi. Một khu vườn được phối màu chỉ dựa vào hoa sẽ đẹp vài tuần rồi trống. Vì thế việc đầu tiên là nhìn lá.
Lá không chỉ có một màu xanh. Có xanh thẫm gần đen, xanh lục tươi, xanh vàng chanh, xanh xám bạc, xanh lam, lá đốm trắng, lá viền vàng, lá đỏ tía, lá đồng. Một khu vườn chỉ cần phối khéo ba bốn sắc lá đã có chiều sâu mà không cần một bông hoa nào.
- Lá sẫm làm nền, làm lùi, cho vật trước nó nổi lên.
- Lá sáng, vàng chanh làm sáng góc tối, kéo mắt.
- Lá bạc, xám làm dịu, nối các màu mạnh, đẹp dưới trăng và đèn.
- Lá đỏ tía, đồng làm điểm, tương phản với xanh.
- Lá đốm dùng ít, nhiều quá thì rối.
Vòng màu: công cụ cơ bản
Vòng màu là cách xếp các màu thành vòng tròn theo thứ tự cầu vồng, nối đỏ với tím. Hoạ sĩ dùng nó từ lâu, người làm vườn mượn lại. Ba cách phối hay dùng:
| Cách phối | Nguyên tắc | Cảm giác | Ví dụ trong vườn |
|---|---|---|---|
| Đơn sắc | Một màu với nhiều độ đậm nhạt | Yên, sang, dễ làm | Vườn trắng: hoa trắng, lá bạc, lá xanh sẫm |
| Tương đồng | Hai ba màu kề nhau trên vòng | Hài hoà, liền mạch | Vàng – cam – đỏ; hồng – tím – xanh lam |
| Bổ túc | Hai màu đối diện nhau trên vòng | Tương phản, sống động | Tím với vàng; cam với xanh lam; đỏ với xanh lá |
Cách phối bổ túc mạnh nhất nhưng cũng dễ chói nhất. Thường người ta dùng một màu làm chủ đạo, màu đối diện chỉ làm điểm nhỏ. Ví dụ một bồn hoa tím, xen vài khóm hoa vàng.
Màu đỏ và xanh lá là cặp bổ túc. Vì nền vườn luôn là xanh lá, mọi hoa đỏ đều nổi bật mạnh. Đó là lý do một khóm hoa đỏ giữa vườn kéo mắt từ rất xa, và cũng là lý do không nên rải hoa đỏ khắp nơi.
Màu nóng tiến, màu lạnh lùi
Đỏ, cam, vàng gợi cảm giác gần hơn; xanh lam, tím, xám bạc gợi cảm giác xa hơn. Người làm vườn dùng điều này để chỉnh cảm giác chiều sâu:
- Sân nhỏ muốn trông sâu hơn: đặt màu nóng gần chỗ nhìn, màu lạnh và lá bạc ở cuối sân.
- Vườn rộng muốn ấm và gần hơn: đặt khóm hoa nóng ở xa làm điểm nhấn.
- Góc ngồi nghỉ: màu lạnh, trắng, xanh cho cảm giác mát.
- Lối vào: màu nóng cho cảm giác đón chào.
Gertrude Jekyll và bồn hoa chuyển màu
Gertrude Jekyll (1843–1932) là người làm vườn và viết sách Anh, từng học hội hoạ trước khi chuyển sang làm vườn. Bà nổi tiếng với cách phối màu trong các bồn hoa dài ở khu vườn Munstead Wood, và cuốn sách Colour in the Flower Garden (1908). Bồn hoa dài của bà thường được mô tả là bắt đầu bằng màu lạnh, nhạt ở hai đầu (xanh, trắng, vàng nhạt), chuyển dần sang màu nóng, đậm ở giữa (cam, đỏ), rồi lại lạnh dần. Đi dọc bồn hoa, mắt được dẫn từ dịu tới rực rồi về dịu.
Ý tưởng chuyển màu dần này dùng được cho cả một bồn cây dọc tường rào nhà phố: một đầu trắng và bạc, giữa vàng cam, đầu kia lại trắng. Phong cách vườn Anh có bài riêng trong danh mục Vườn các nước; ở đây chỉ mượn nguyên lý.
Một ví dụ nổi tiếng khác là "White Garden" ở Sissinghurst (Anh) của Vita Sackville-West: cả khu vườn chỉ hoa trắng, lá xanh và lá bạc. Đó là phối đơn sắc ở mức cao nhất, và cho thấy bớt màu đôi khi làm vườn mạnh hơn.
Màu dưới nắng nhiệt đới
Ảnh vườn Anh, vườn Nhật thường chụp dưới trời mây mỏng hoặc nắng dịu. Dưới ánh sáng đó, màu pastel như hồng phấn, xanh nhạt, tím nhạt trông mềm và sâu. Dưới nắng trưa Việt Nam, những màu ấy thường bị bạc, nhìn như phai.
Vì thế trong vườn xứ nóng:
- Màu đậm, bão hoà như đỏ, cam, vàng đậm, hồng cánh sen, tím đậm chịu được nắng gắt và vẫn rõ.
- Màu nhạt, trắng đặt ở chỗ có bóng, nơi chúng lại sáng lên và nổi bật.
- Buổi chiều và tối là lúc hoa trắng, lá bạc đẹp nhất. Góc ngồi buổi tối nên có nhiều trắng.
Hoa giấy đỏ tía rực trên nền tường trắng dưới nắng trưa là một hình ảnh rất "Việt Nam" vì đúng nguyên lý này: màu bão hoà, tương phản mạnh, chịu được nắng.
Màu của vật liệu cứng
Gạch, đá, gỗ, sơn tường cũng là màu, và chúng ở đó quanh năm. Gạch nung đỏ là màu cam ấm, hợp với lá xanh và hoa vàng, trắng. Đá xám lạnh hợp với lá bạc, hoa tím, trắng. Tường vàng như phố cổ Hội An làm nền rất đẹp cho hoa giấy hồng và lá xanh. Trước khi chọn màu hoa, hãy nhìn màu tường, màu sàn, màu ngói, rồi chọn hoa hợp với chúng chứ không phải ngược lại.
Màu theo mùa
Ngay ở xứ nóng, vườn vẫn có mùa màu. Ở miền Bắc, mùa xuân có đào, hè có phượng, bằng lăng, sen; thu có hoa sữa, hoa cúc; đầu đông có lá bàng chuyển đỏ trước khi rụng. Ở miền Nam, mùa khô nhiều cây ra hoa rực như mai vàng, hoa giấy, còn mùa mưa lá xanh tươi đậm hơn. Thời điểm cụ thể khác nhau tuỳ vùng và tuỳ năm. Phối màu tốt là nghĩ tới khu vườn qua cả năm, mùa nào có điểm màu ở đâu, để vườn không rực một tháng rồi xám mười một tháng.
Về chuyện chọn màu theo mệnh
Một số chủ nhà chọn màu hoa, màu chậu theo "mệnh" của gia chủ. Đó là quan niệm dân gian, không có cơ sở để khẳng định ảnh hưởng tới vận may. Về thiết kế, câu hỏi nên đặt là màu đó có hợp nắng, hợp nền tường, hợp các màu khác trong vườn không. Một bồn hoa đỏ đặt trước tường cam dưới nắng tây sẽ nóng mắt bất kể hợp mệnh nào.
Câu hỏi thường gặp
Phối màu sân vườn bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ lá, vì lá ở đó quanh năm còn hoa đến rồi đi. Phối ba bốn sắc lá như xanh sẫm, xanh vàng, bạc, đỏ tía làm nền, rồi mới chọn hoa làm điểm theo vòng màu.
Vòng màu dùng trong vườn thế nào?
Chọn các màu kề nhau trên vòng như vàng, cam, đỏ để có cảm giác hài hoà; chọn các màu đối diện như tím và vàng để có tương phản mạnh, thường một màu làm chủ đạo, màu kia làm điểm nhỏ.
Màu hoa nào hợp nắng gắt ở Việt Nam?
Màu đậm, bão hoà như đỏ, cam, vàng đậm, hồng cánh sen, tím đậm giữ được độ rõ dưới nắng trưa. Màu nhạt và trắng nên đặt ở chỗ có bóng hoặc dùng cho góc ngồi buổi tối.
Làm sao cho sân nhỏ trông sâu hơn bằng màu?
Đặt màu nóng như đỏ, cam gần chỗ nhìn, màu lạnh như xanh lam, tím và lá bạc ở cuối sân. Màu nóng có vẻ gần hơn, màu lạnh có vẻ xa hơn nên sân trông sâu hơn.
Gertrude Jekyll là ai?
Gertrude Jekyll (1843–1932) là người làm vườn và viết sách Anh, nổi tiếng với cách phối màu bồn hoa chuyển dần từ màu lạnh ở hai đầu sang màu nóng ở giữa, và cuốn Colour in the Flower Garden (1908).
