Nhà phố không có chỗ đào ao vẫn có thể có mặt nước: một chum sành trồng súng, một vại gốm thả vài con cá bảy màu, một bể đá đục nguyên khối, hay một gương nước nông đáy tối phản chiếu bầu trời. Mặt nước nhỏ cần nắng buổi sáng, cá nhỏ ăn lăng quăng hoặc nước tuần hoàn để không sinh muỗi, nắp hoặc lưới cứng nếu nhà có trẻ nhỏ, và chỗ đặt chịu được sức nặng của nước. Chỉ vài chục lít nước đặt đúng chỗ đã đủ làm dịu một khoảng sân bê tông.
Vì sao một mặt nước nhỏ đáng làm
Mặt nước làm sân phố thay đổi nhiều hơn kích thước của nó. Nó phản chiếu trời và lá, đưa ánh sáng xuống những góc sân hẹp giữa hai bức tường. Nó cho mắt một chỗ dừng giữa xe máy, tường rào, cửa cuốn. Nó gọi chuồn chuồn, chim sẻ xuống uống nước. Và nó cho trẻ con trong nhà một thứ để nhìn mỗi sáng: bông súng nào vừa nở, con cá nào đang trốn dưới lá.
Các kiểu mặt nước nhỏ
| Kiểu | Trông thế nào | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chum, vại sành, gốm | Miệng tròn, thân phình, màu đất nâu, men xanh | Góc sân, cạnh cửa, hiên nhà; vườn kiểu Việt | Rất nặng khi đầy; miệng ngang tầm trẻ nhỏ |
| Bể đá đục nguyên khối | Đá xám, đá xanh, miệng vuông hoặc tròn, thành dày | Lối vào, cạnh lối đi đá, sân kiểu Nhật hay Việt | Nặng; cần nền vững; đặt bằng cẩu |
| Bồn xây ốp gạch, đá | Bồn thấp liền với bồn cây, tường rào | Sân trước nhà phố, làm cùng lúc với sửa nhà | Cần chống thấm và ống xả |
| Gương nước | Bể rất nông, đáy và thành sẫm màu, mặt nước phẳng lặng | Nhà hiện đại, sân tối giản, giếng trời | Phải phẳng tuyệt đối; lá, bụi lộ rõ |
| Đài nước nhỏ có tia | Nước sủi nhẹ từ giữa một tảng đá, viên cối đá | Góc nhỏ cần tiếng nước | Cần bơm nhỏ, bể chứa kín bên dưới |
Chum và vại: mặt nước quen thuộc nhất
Chum, vại sành từng là vật dụng chứa nước mưa, nước ăn trong nhà Việt. Ngày nay nhiều nhà đặt một chiếc chum cũ ở góc sân, thả súng, thả vài con cá. Chọn chum có men trong lòng hoặc sành nung kỹ để không thấm; chum đất nung mộc sẽ thấm, mặt ngoài ẩm và đóng muối trắng. Nếu muốn trồng súng, chọn chum miệng rộng để lá súng có chỗ trải.
Trong chum, đặt chậu súng trên mấy viên gạch kê sao cho mặt chậu cách mặt nước một khoảng vừa phải. Chum quá hẹp, quá sâu thì súng ít hoa vì nắng không xuống tới. Giống sen mini, thường gọi sen bát, cũng trồng được trong vại rộng miệng ở chỗ nhiều nắng.
Bể đá và gương nước
Bể đá
Bể đá đục từ một khối đá liền là thứ đẹp lên theo năm tháng: rêu bám thành, nước mưa đọng, lá rơi. Vườn Nhật có những chậu đá rửa tay thấp đặt trên lối đi vào phòng trà, người khách phải cúi xuống mới lấy được nước; ý tưởng này hợp cả với sân nhà phố ở ta. Nguồn đá nên là đá từ xưởng chế tác có mỏ hợp pháp; không dùng cối đá, máng đá cũ không rõ nguồn gốc lấy từ di tích, đình chùa.
Gương nước
Gương nước là bể rất nông, đáy và thành sơn hoặc ốp màu sẫm, nước đầy tới sát mép. Nước tối màu phản chiếu như gương: bầu trời, cây trên tường, ánh đèn ban đêm. Gương nước đẹp nhất khi nước lặng hoàn toàn và mép tràn phẳng tuyệt đối, nước tràn rất nhẹ qua mép vào một rãnh thu giấu bên dưới rồi bơm lại. Đổi lại, lá rụng, bụi, côn trùng chết trên mặt nước đều lộ rõ, nên phải vớt thường xuyên. Gương nước nông cũng ấm lên nhanh, tảo dễ phát nếu phơi nắng gắt cả ngày.
Không sinh muỗi: điều kiện bắt buộc
Mặt nước nhỏ đứng yên là nơi muỗi đẻ trứng rất ưa, và muỗi vằn truyền sốt xuất huyết thích chính những vật chứa nước sạch nhỏ như chum, vại, khay. Một mặt nước nhỏ ở sân phố chỉ nên làm khi giải quyết được chuyện muỗi:
- Thả cá nhỏ ăn lăng quăng. Vài con cá bảy màu, cá lia thia, cá vàng nhỏ trong mỗi chum là đủ. Cá cũng cần chỗ trú dưới lá súng khi nắng gắt.
- Hoặc cho nước chuyển động. Một bơm nhỏ tạo tia sủi, dòng tràn; mặt nước gợn liên tục thì muỗi khó đẻ.
- Không để vật chứa phụ đọng nước: đĩa lót chậu, chậu rỗng, nắp úp ngửa.
- Gương nước, bể không cá phải tuần hoàn hằng ngày, hoặc xả và làm đầy lại thường xuyên.
Sức nặng, nắng và chỗ đặt
Nước nặng 1 kg mỗi lít. Một chum cỡ vừa chứa vài chục đến hơn trăm lít, cộng thân chum sành, chậu cây, đất, đá kê: dễ vượt quá sức nặng của mấy người đứng dồn một chỗ. Trên sân đất thì chỉ cần nền phẳng, vững. Trên ban công, lô gia, sân thượng, mái nhà để xe thì khác:
- Đặt sát tường chịu lực, gần cột, trên dầm, không đặt giữa ô sàn hay ở mép ban công đua ra.
- Đặt nhiều chum, bể lớn hoặc bể đá trên sàn treo thì phải hỏi kỹ sư kết cấu.
- Kê chum trên đế có khe hở để nước mưa thoát, sàn không bị ẩm thấm lâu ngày dưới đáy chum.
- Chum đặt cao trên bệ phải chắc, không bị xô đổ khi trẻ bám vào.
Nắng, lá và cách đặt cho đẹp
Mặt nước nhỏ thích nắng buổi sáng và bóng buổi chiều. Nắng gắt cả ngày làm nước trong chum nóng, cá mệt, tảo phát. Bóng tối cả ngày thì súng không hoa. Đặt chum cạnh tường hướng đông, dưới tán một cây vừa phải, là lý tưởng. Tránh đặt ngay dưới cây rụng lá nhiều, cây có hoa, quả rụng xuống nước.
Về bố cục: một chum đặt lệch ở góc sân, có một khóm cây lá to phía sau làm nền, thường đẹp hơn ba chum xếp hàng. Đặt mặt nước ở chỗ người ta đi qua mỗi ngày, ngang tầm nhìn khi ngồi, để nó được ngắm chứ không chỉ để đó.
An toàn với trẻ nhỏ
Mặt nước nhỏ không có nghĩa là an toàn. Trẻ dưới 5 tuổi có thể đuối nước ở độ sâu vài phân, và chum, vại là những ca đáng sợ vì trẻ rướn người nhìn cá rồi lộn đầu vào, không tự ra được. Nhà có trẻ nhỏ:
- Đặt lưới thép cứng trên miệng chum, vại, ngay dưới lá súng; hoặc dùng bể có nắp lưới phủ đá.
- Chọn kiểu đài nước có bể chứa kín bên dưới, nước sủi lên rồi chảy xuống sỏi, không có mặt nước hở.
- Gương nước làm thật nông và có người lớn trông khi trẻ ở sân.
- Bơm, đèn phải có thiết bị chống giật, ổ và dây chuẩn ngoài trời, do thợ điện lắp.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ một chiếc chum
Nếu chưa chắc mình có muốn chăm một mặt nước, hãy bắt đầu bằng một chiếc chum: một chậu súng, ba con cá nhỏ, đặt ở chỗ có nắng sáng. Sống với nó một mùa hè. Nếu thấy mỗi sáng mình đều ra xem bông súng, thì đã đến lúc nghĩ tới một bể đá hay một gương nước lớn hơn. Những làng gốm như Bát Tràng (Hà Nội), Phù Lãng (Bắc Ninh) hay các lò gốm ở Biên Hoà, Lái Thiêu là nơi tốt để xem chum, vại, chậu gốm cho mặt nước nhỏ, và để hiểu men, đất, độ nung của từng loại.
Câu hỏi thường gặp
Nhà phố không có sân rộng thì làm mặt nước thế nào?
Có thể dùng chum, vại sành trồng súng, bể đá đục nguyên khối, bồn xây nhỏ hoặc gương nước nông đáy tối. Chỉ vài chục lít nước đặt ở chỗ có nắng sáng, nhìn thấy mỗi ngày đã đủ làm dịu một khoảng sân. Cần tính trước chuyện muỗi, an toàn trẻ nhỏ và sức nặng.
Trồng súng trong chum có bị muỗi không?
Chum nước đứng yên rất dễ có lăng quăng. Thả vài con cá nhỏ ăn lăng quăng như cá bảy màu, cá lia thia vào mỗi chum, hoặc dùng bơm nhỏ cho nước chuyển động, sẽ giải quyết được. Không để đĩa lót chậu, chậu rỗng quanh đó đọng nước.
Gương nước là gì?
Gương nước là bể rất nông, đáy và thành màu sẫm, nước đầy tới sát mép và lặng phẳng để phản chiếu bầu trời, cây cối như một tấm gương. Nước thường tràn nhẹ qua mép vào rãnh thu giấu bên dưới rồi được bơm lại. Cần vớt lá thường xuyên vì mọi vật trên mặt nước đều lộ rõ.
Đặt chum nước trên ban công có sao không?
Chum đầy nước rất nặng nên phải đặt sát tường chịu lực, gần cột hoặc trên dầm, không đặt giữa ô sàn hay mép ban công đua ra. Nếu muốn đặt nhiều chum hay bể đá lớn trên ban công, sân thượng thì phải hỏi kỹ sư kết cấu.
Chum nước trong sân có nguy hiểm cho trẻ không?
Có. Miệng chum ngang tầm trẻ, trẻ rướn người nhìn cá có thể lộn đầu vào và không tự ra được. Nên đặt lưới thép cứng trên miệng chum ngay dưới lá súng, hoặc chọn kiểu đài nước có bể chứa kín, và luôn có người lớn trông.
