Giữ non bộ sạch rêu nhớt, nước trong và không muỗi quanh năm

Muốn non bộ sạch rêu nhớt, nước trong và không có muỗi, cần giữ ba thứ cân bằng: ít chất dinh dưỡng thừa trong nước (vớt lá mục, cho cá ăn vừa đủ, vệ sinh lọc), nước luôn chuyển động (bơm chạy đều, không có hốc nước tù) và ánh sáng vừa phải (không phơi nắng gắt cả ngày lên mặt nước nông). Rêu xanh bám mặt đá phía trên mặt nước là điều đáng mừng, làm núi già dặn; còn lớp nhớt trơn dưới nước và nước xanh như canh rau là dấu hiệu bể đang mất cân bằng.

Rêu tốt và rêu xấu: phân biệt trước khi chà

Không phải thứ xanh nào trên non bộ cũng cần loại bỏ.

Một lớp nhớt mỏng trên đá dưới nước là màng vi sinh, có ích cho cân bằng nước. Chà sạch trơn mọi bề mặt mỗi tuần không làm nước trong hơn, có khi còn ngược lại.

Vì sao nước đục, rêu phát nhanh

Tảo và rêu cần ba thứ: ánh sáng, nước, và chất dinh dưỡng (chủ yếu là các hợp chất của nitơ và phốt pho). Ánh sáng và nước thì bể nào cũng có. Thứ ta điều chỉnh được là dinh dưỡng và một phần ánh sáng. Dinh dưỡng thừa đến từ:

• Lá cây rụng xuống bể và mục ra. Đây là nguồn lớn nhất ở sân có cây to.
• Thức ăn cá thừa và phân cá. Cho ăn quá nhiều, nuôi quá nhiều cá so với lượng nước.
• Đất trồng cây trên non bộ trôi xuống mỗi lần tưới, mỗi trận mưa.
• Phân bón bón cho cây trên núi hoặc quanh bể.
• Nước mưa cuốn bụi bẩn từ sân nếu mặt sân dốc về phía bể.

Bể mới làm thường có một giai đoạn nước xanh đục trong vài tuần đầu, khi hệ vi sinh chưa ổn. Đừng vội thay hết nước; thay hết nước là đưa bể về lại vạch xuất phát.

Lịch chăm sóc gợi ý

Hằng ngày hoặc vài ngày một lần

• Vớt lá rụng, hoa rụng trên mặt nước bằng vợt.
• Nhìn qua bơm, thác: nước có chảy đều, mực nước có tụt bất thường không.
• Cho cá ăn lượng cá ăn hết trong vài phút, không để thức ăn chìm đáy.

Hằng tuần

• Rửa rọ lọc thô quanh bơm.
• Kéo rêu sợi bằng tay hoặc que.
• Châm thêm nước bù phần bốc hơi.
• Kiểm tra các hốc đá, khay, chậu quanh non bộ có đọng nước không.

Hằng tháng hoặc theo mùa

• Vệ sinh hộp lọc: giũ bông lọc trong chính nước bể, không rửa vật liệu lọc sinh học bằng nước máy.
• Thay một phần nước, chừng một phần năm đến một phần tư, thay vì thay toàn bộ.
• Xả cặn đáy qua lỗ xả, hoặc hút cặn.
• Tỉa cây trên núi, bỏ lá vàng trước khi rụng xuống bể.
• Kiểm tra dây điện, ổ cắm, thiết bị chống giật.

Không muỗi: đây là việc bắt buộc

Muỗi đẻ trứng trên mặt nước đứng yên. Lăng quăng nở ra sau ít ngày, sống trong nước khoảng một tuần rồi thành muỗi. Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết rất thích nước sạch đọng trong vật chứa nhỏ, chính là những hốc đá, đĩa lót chậu, chum nước quanh non bộ. Vì thế:

1. Giữ nước chuyển động. Thác chạy đều mỗi ngày làm mặt nước gợn, muỗi khó đẻ và lăng quăng khó sống ở chỗ nước chảy mạnh.
2. Thả cá ăn lăng quăng. Vài con cá nhỏ như cá bảy màu, cá chép nhỏ, cá vàng sẽ dọn lăng quăng rất nhanh. Chỉ thả trong bể kín, không thả cá cảnh ra kênh rạch, ao hồ tự nhiên.
3. Không để hốc tù. Hốc đá trên non bộ giữ nước khi tắt bơm, đĩa lót chậu, ống tre, ống nhựa trang trí. Lấp, khoan lỗ thoát, hoặc lật úp.
4. Khi đi vắng lâu ngày. Nhờ người bật bơm, hoặc để bơm chạy theo hẹn giờ. Bể đứng yên hai tuần là đủ cho một lứa muỗi.

Hoá chất: biết mà ít dùng

Có nhiều loại thuốc diệt tảo, làm trong nước bán sẵn. Bài này không ghi liều lượng, vì liều đúng phụ thuộc thể tích nước, loại cá, loại cây, và vì dùng sai rất dễ làm chết cá hàng loạt. Thêm nữa, diệt tảo bằng thuốc mà không bớt nguồn dinh dưỡng thì vài tuần sau tảo lại về. Ưu tiên theo thứ tự:

1. Cơ học: vớt lá, kéo rêu, rửa lọc, hút cặn.
2. Sinh học: trồng thêm cây thuỷ sinh tranh dinh dưỡng với tảo (súng, thuỷ trúc, rong), có hệ lọc sinh học, nuôi cá vừa phải.
3. Ánh sáng: che bớt nắng gắt buổi chiều bằng tán cây, giàn hoa, hoặc lá súng phủ một phần mặt nước.
4. Đèn UV: cho nước xanh do tảo trôi nổi, gắn trên đường lọc.
5. Hoá chất: chỉ khi thật cần, đúng hướng dẫn của nhà sản xuất và hỏi người bán cá.

Theo mùa: mưa và nắng

Mùa nắng nóng, nước bể nông ấm nhanh, tảo phát mạnh, nước bốc hơi nhiều. Đây là lúc cần che nắng, châm nước thường xuyên, không cho cá ăn nhiều. Mùa mưa, nước mưa làm loãng nước bể, cuốn đất từ hốc cây và bùn từ sân xuống; ống tràn phải thông để bể không tràn mang cá ra ngoài. Ở miền Bắc, mùa đông lạnh, cá ăn ít hẳn, nên giảm cho ăn. Mùa lá rụng của cây gần bể thì vớt lá nhiều hơn, hoặc căng lưới tạm trên mặt bể.

An toàn khi vệ sinh

• Rút điện bơm, đèn trước khi thò tay xuống nước. Không chỉ tắt công tắc.
• Đá ướt có rêu rất trơn. Không trèo lên non bộ để chà rửa; dùng chổi cán dài, thang có người giữ.
• Khi xả cạn bể để vệ sinh, để trẻ nhỏ tránh xa; bể cạn có bùn trơn và đá sắc.
• Nước bể có thể có vi khuẩn; đeo găng nếu tay có vết xước, rửa tay sau khi làm.
• Bể có trẻ nhỏ chạy quanh phải có lưới chịu lực dưới mặt nước hoặc rào, ngay cả khi bể nông.

Góc nhìn hôm nay: ít mà đều

Một hòn non bộ được chăm mười phút mỗi ngày giữ đẹp hơn nhiều so với một hòn được "tổng vệ sinh" mỗi tháng một lần. Thói quen vớt lá buổi sáng, liếc qua thác buổi tối, rửa rọ lọc cuối tuần sẽ giữ cho nước trong mà không cần thuốc. Hãy để rêu xanh trên đá lớn dần theo năm, vì đó là thứ không ai mua được: thời gian đọng lại trên mặt núi.