Chỗ ngồi trong vườn được dùng thật khi nó đặt ở nơi có bóng vào giờ người ta muốn ngồi, có cảnh để nhìn, gần nhà vừa đủ để mang ấm trà ra, và ghế ngồi êm lưng ở đúng chiều cao. Ghế đá bền nhưng nóng trưa, lạnh đông; ghế gỗ êm và ấm nhưng cần bảo dưỡng; bậc ngồi xây liền bồn cây gọn cho sân nhỏ. Vườn có chỗ ngồi tốt là vườn để ở, không chỉ để nhìn qua cửa kính.
Vì sao nhiều vườn đẹp mà không ai ngồi
Nhà xã hội học đô thị William H. Whyte, trong nghiên cứu nổi tiếng về các quảng trường nhỏ ở New York (sách The Social Life of Small Urban Spaces, 1980), đi tới một kết luận nghe hiển nhiên mà các nhà thiết kế hay quên: người ta ngồi nhiều nhất ở nơi có chỗ để ngồi, và chỗ ngồi tốt quan trọng hơn kiểu dáng đẹp. Vườn nhà cũng vậy.
Những lý do hay gặp khiến chỗ ngồi trong vườn bị bỏ không:
- Ghế đặt giữa nắng vào đúng giờ người ta rảnh (chiều muộn, sáng cuối tuần).
- Ghế quay lưng ra khoảng trống, mặt nhìn vào tường hay vào bể nước bẩn.
- Phải đi qua bãi cỏ ướt, lối gồ ghề, không có đèn mới tới được.
- Ghế đá nóng rát hoặc ẩm rêu, ghế sắt gỉ, bám bụi; mỗi lần ngồi phải lau.
- Muỗi: chỗ ngồi cạnh ao tù, rãnh đọng, bụi cây rậm.
Đặt chỗ ngồi: bóng, cảnh và lưng
Theo giờ dùng
Mỗi nhà có giờ ra vườn riêng. Người uống trà sáng cần chỗ có nắng sớm dịu và mát khi mặt trời lên cao; người ra vườn sau giờ làm cần chỗ có bóng từ phía tây. Dùng bản đồ nắng (bài riêng trong danh mục này) để đặt ghế đúng giờ. Vườn đủ rộng thì có hai chỗ: một chỗ sáng, một chỗ chiều.
Theo cảnh
Chỗ ngồi nên nhìn về một thứ đáng nhìn: điểm nhấn của vườn, mặt nước, một cây đẹp, hay nhìn ngược về ngôi nhà có ánh đèn lúc tối. Trong A Pattern Language (1977), Christopher Alexander và cộng sự có một khuôn mẫu về ghế vườn: một chỗ ngồi yên tĩnh, hơi khuất, nhìn ra một góc vườn có ánh nắng. Không cần tầm nhìn rộng, chỉ cần một khung cảnh nhỏ đẹp.
Lưng có chỗ dựa
Người ta thích ngồi với lưng hướng về một bức tường, một hàng cây, một khóm bụi, mặt nhìn ra khoảng mở. Một băng ghế giữa bãi trống, bốn phía không có gì che, thường bị ngồi rất ít. Đặt ghế dưới tán cây, cạnh tường nhà, hay trong hốc của một hàng cây bụi.
Kích thước: ngồi êm không phải ngẫu nhiên
| Bộ phận | Kích thước tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều cao mặt ghế | khoảng 40–45 cm | Thấp hơn hợp ghế thư giãn ngả lưng, cao hơn thì chân hẫng |
| Chiều sâu mặt ghế | khoảng 40–50 cm | Ghế ngả lưng sâu hơn |
| Bàn ăn, bàn làm việc ngoài trời | khoảng 70–75 cm | Đi với ghế ngồi thường |
| Bàn trà thấp | thấp hơn nhiều, tuỳ ghế đẩu hay ngồi bệt | Bàn trà kiểu Việt ngồi ghế đẩu, phản, chõng |
| Bậc ngồi xây liền bồn | gần bằng chiều cao mặt ghế | Mặt trên đủ rộng, ốp gỗ hoặc đá mát |
Tựa lưng cũng đáng để ý. Ghế ngồi lâu nên có tựa hơi ngả ra sau; băng ghế không tựa hợp chỗ ngồi chốc lát bên lối đi, còn chỗ uống trà, đọc sách cả buổi thì cần tựa. Tay vịn giúp người già đứng lên ngồi xuống dễ hơn, nhất là với ghế thấp.
Khoảng trống quanh bàn phải đủ để kéo ghế ra và đi vòng; bàn ghế nhét vào chỗ hẹp sẽ không được dùng. Mặt đất dưới chỗ ngồi phải phẳng và cứng (lát gạch, đá, sàn gỗ), ghế đặt trên cỏ hay sỏi rời sẽ lún, chênh, cập kênh.
Chất liệu ghế: mỗi loại một tính
| Chất liệu | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|
| Đá (đá tự nhiên, đá mài, granite) | Rất bền, không gió nào thổi bay, hợp vườn Á Đông | Nóng khi trưa nắng, lạnh mùa đông, ẩm rêu chỗ râm; rất nặng |
| Gỗ | Ấm, êm, dễ chịu quanh năm | Cần dầu bảo dưỡng, mục nếu đọng nước; gỗ quý bị khai thác trái phép, nên chọn gỗ có nguồn rõ |
| Sắt, nhôm đúc | Bền, dáng mảnh, cổ điển | Nóng dưới nắng, sắt gỉ nếu sơn bong |
| Tre, mây | Nhẹ, mát, rất hợp vườn Việt | Không chịu mưa lâu, nên để dưới hiên hoặc chòi |
| Nhựa giả mây, nhựa đúc | Nhẹ, chịu mưa | Giòn, bạc màu dưới nắng gắt sau vài năm |
| Bê tông, gạch xây liền | Gọn, vững, liền với bố cục | Cứng, nên có mặt ngồi bằng gỗ hoặc đệm |
Ghế đá đặt dưới tán cây vừa mát vừa ít đọng rêu nếu chỗ ấy thoáng gió. Ghế đá đặt giữa nắng thì giữa trưa không ai ngồi nổi. Một mẹo cũ: ghế đá đi kèm một tấm đệm cói, đệm vải ngoài trời cất vào nhà khi không dùng.
Chỗ ngồi kiểu Việt: chõng, phản, võng và bậc thềm
Trước khi có bộ bàn ghế sân vườn, người Việt đã có những cách ngồi ngoài trời rất riêng: chõng tre ngoài hiên, phản gỗ dưới gốc cây, võng mắc giữa hai cột hiên hay hai thân cây ở Nam Bộ, bậc thềm rộng ngồi hóng mát. Những chỗ ngồi này chung một tinh thần: thấp, rộng, có thể ngồi xếp bằng, nằm nghiêng, ngồi nhiều người.
- Chõng, phản dưới hiên: rộng đủ cho cả nhà ngồi ăn trái cây buổi tối; cất dưới mái để không ướt mưa.
- Võng: cần hai điểm neo chắc (cột, móc tường bê tông, thân cây đủ lớn); không buộc võng vào cây non hay cành yếu. Dây võng buộc quanh thân cây nên có miếng đệm rộng để không cứa vỏ cây.
- Bậc thềm rộng: nhà phố có thể mở rộng bậc thềm ra sân thành bậc ngồi, tận dụng chênh cốt nền.
Những chỗ ngồi thấp, rộng này hợp với nhịp sinh hoạt Việt hơn nhiều bộ bàn ghế cao kiểu châu Âu: uống trà, bóc bưởi, đọc báo, trẻ con nằm bên cạnh.
Muỗi, ánh sáng và những thứ làm chỗ ngồi dễ chịu
- Muỗi: giữ quanh chỗ ngồi không có nước đọng (đĩa lót chậu, hốc đá, rãnh tắc); mặt nước gần đó phải có cá hoặc có dòng chảy. Gió nhẹ cũng làm muỗi khó bay; chỗ ngồi thoáng gió ít muỗi hơn chỗ kín.
- Ánh sáng: một ngọn đèn ánh ấm thấp, hoặc ánh sáng xuyên qua tán cây, đủ để ngồi lúc tối; không cần đèn pha.
- Hương: một chậu hoa có hương gần chỗ ngồi tối biến nó thành nơi người ta muốn ra. Danh mục cây hoa bốn mùa có bài về cây có hương cho vườn đêm.
- Một mặt phẳng để đặt đồ: dù chỉ là một tảng đá phẳng cạnh ghế, để đặt chén trà, cuốn sách.
Câu hỏi thường gặp
Ghế đá sân vườn nên đặt ở đâu?
Đặt dưới bóng cây hoặc cạnh tường, nơi có bóng vào giờ người ta hay ra ngồi, lưng có chỗ dựa và mặt nhìn ra một cảnh đẹp. Ghế đá giữa nắng trưa nóng rát, còn ghế ở chỗ ẩm kín thì đọng rêu.
Ghế ngồi ngoài vườn cao bao nhiêu là vừa?
Mặt ghế ngồi thường cao khoảng bốn mươi tới bốn mươi lăm phân, sâu khoảng bốn mươi tới năm mươi phân. Bàn ăn ngoài trời khoảng bảy mươi tới bảy mươi lăm phân; bàn trà kiểu Việt thấp hơn nhiều, đi với ghế đẩu hay phản.
Ghế gỗ hay ghế đá tốt hơn cho sân vườn?
Ghế đá bền, không cần bảo dưỡng nhưng nóng trưa, lạnh đông và ẩm rêu chỗ râm. Ghế gỗ êm và ấm quanh năm nhưng cần dầu bảo dưỡng và tránh đọng nước. Nhiều người dùng ghế đá dưới tán cây kèm đệm cói.
Vì sao làm chỗ ngồi trong vườn mà ít ai ra ngồi?
Thường vì chỗ ngồi nắng đúng giờ rảnh, không có cảnh để nhìn, lưng không có chỗ dựa, lối tới gồ ghề không có đèn, hoặc nhiều muỗi. Dời ghế theo bóng và cảnh thường hiệu quả hơn mua ghế mới.
Mắc võng vào cây trong vườn có được không?
Được nếu thân cây đủ lớn và khoẻ, không buộc vào cây non hay cành yếu. Nên dùng dây bản rộng hoặc có miếng đệm quanh thân để không cứa vỏ cây, và kiểm tra điểm neo trước mỗi mùa.
