Non bộ xây cao cần hai thứ mà mắt không thấy: một cái móng đủ chịu khối đá và nước rất nặng mà không lún lệch, và một lớp chống thấm liền mạch để nước không rỉ vào nền, vào tường nhà. Với núi cao quá đầu người, núi tựa tường nhà, hay non bộ đặt trên sân thượng, ban công, mái nhà để xe, việc tính móng và tải trọng phải do kỹ sư kết cấu làm. Bài này giúp chủ nhà hiểu các lớp ấy để biết hỏi gì và kiểm tra gì.
Vì sao non bộ nặng hơn người ta tưởng
Đá vôi đặc có khối lượng riêng khoảng 2,5–2,7 tấn mỗi mét khối. Nước là 1 tấn mỗi mét khối. Bê tông cốt thép khoảng 2,4–2,5 tấn mỗi mét khối. Một hòn núi trông "vừa phải" cũng có thể chứa vài khối đá; một bể cạn dài hai mét, rộng một mét, nước sâu nửa mét đã là một tấn nước. Cộng với đáy bể bê tông, đất trồng ướt, cây, ta có một khối nặng tập trung trên một diện tích nhỏ.
Trên nền đất tốt, khối nặng này chỉ cần móng đúng cách. Trên nền đất yếu, đất mới san lấp, hay trên một tấm sàn bê tông treo (sân thượng, ban công), nó có thể gây lún, nứt, võng sàn. Đó là lý do bài này nói nhiều về "hỏi kỹ sư" hơn là đưa con số.
Móng cho non bộ trên sân đất
Đọc nền trước
Hỏi người xây nhà hoặc hàng xóm: đất ở đây là đất ruộng cũ, ao lấp, hay đất đồi? Đất ao lấp, đất mới đổ là đất yếu, dễ lún không đều. Nếu sân đã có vết lún, gạch sụt, thì càng phải cẩn thận.
Các lớp móng thông thường
- Đào bỏ lớp đất mặt có rễ cây, rác, đất mùn.
- Đầm chặt nền, đổ lớp lót đá dăm hoặc bê tông lót.
- Đổ bản móng bê tông cốt thép liền khối với đáy bể. Bản móng nên rộng hơn chân núi để chia tải ra.
- Chờ thép lên tại vị trí chủ sơn nếu núi cao, để sau này neo lõi núi.
- Đặt sẵn ống: ống xả đáy, ống luồn dây bơm, ống cấp nước, ống dẫn lên thác. Đục bê tông sau khi đổ là phá kết cấu và phá chống thấm.
Độ dày bản móng, cỡ thép, mác bê tông phụ thuộc kích thước núi và nền đất. Đây là phần nên để kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm quyết định, đừng làm theo "mẫu trên mạng".
Non bộ cao: lõi và neo
Núi thấp có thể ghép đá bằng vữa trên móng. Núi cao, đặc biệt núi có đỉnh vươn ra ngoài, cần một lõi bên trong: cột thép hoặc khung thép neo vào móng, các tảng đá dựa và liên kết vào lõi. Đá nhân tạo cũng được đắp trên khung thép và lưới. Lõi cần chống gỉ, vì nó sẽ ẩm suốt đời.
Những điều chủ nhà nên hỏi thợ:
- Lõi thép neo vào móng thế nào, có chống gỉ không?
- Các tảng trên cao liên kết bằng gì, ngoài vữa còn có chốt, đai thép không?
- Nếu có trẻ leo lên, nếu có bão to, tảng nào dễ rời nhất?
- Ống bơm đi trong lòng núi có thay được không khi hỏng, hay phải đập núi?
Câu hỏi cuối rất quan trọng. Thợ có kinh nghiệm thường luồn ống bơm trong một ống bọc lớn hơn, để sau này rút ra thay được.
Chống thấm: các lớp và cách kiểm tra
| Cách làm | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Bê tông đặc chắc, đổ liền khối | Nền tảng của mọi lớp chống thấm khác | Mạch ngừng, vết nứt co ngót là chỗ rò |
| Vật liệu chống thấm gốc xi măng – polymer quét nhiều lớp | Bám tốt lên bê tông, dễ làm, phổ biến | Phải quét đủ lớp, đủ dày, đặc biệt ở góc và quanh ống |
| Màng chống thấm dạng tấm (bitum, cao su) | Liên tục, chịu được nứt nhỏ của nền | Mối nối phải kỹ; cần lớp bảo vệ trước khi đặt đá |
| Bạt lót hồ (EPDM, HDPE) dưới lớp đá | Nhanh, linh hoạt cho bể hình tự do | Đá sắc dễ làm thủng, cần lớp vải lót bảo vệ cả trên và dưới |
Ba chỗ hay thấm nhất: góc giữa đáy và thành bể, quanh các ống xuyên qua thành hay đáy, và mạch ngừng (chỗ đổ bê tông hai lần). Thợ cẩn thận thường bo tròn các góc, dùng phụ kiện chống thấm cho ống xuyên, và quét thêm lớp gia cường ở những chỗ này.
Ngâm thử: bước không được bỏ
Sau khi chống thấm, trước khi ốp đá, trát hoàn thiện, nên bơm đầy nước, đánh dấu mực nước, ngâm thử vài ngày. Mực nước giảm chỉ do bốc hơi thì rất ít; giảm rõ rệt là có chỗ rò. Tìm chỗ rò lúc này dễ hơn rất nhiều so với khi đá đã ghép kín.
Rửa bể trước khi thả cá
Xi măng và một số vật liệu chống thấm mới làm nước có tính kiềm cao hoặc có chất không tốt cho cá. Nên chọn vật liệu ghi rõ dùng được cho bể chứa nước, hồ cá; xả rửa bể vài lượt; thả thử vài con cá khoẻ để quan sát trước.
Non bộ tựa tường nhà: chống thấm hai phía
Non bộ dựa vào tường nhà hoặc tường rào là kiểu phổ biến ở nhà phố. Rủi ro lớn nhất là nước thấm ngược vào tường: chân tường trong nhà ẩm, bong sơn, mốc. Cách làm an toàn:
- Chống thấm mặt tường phía non bộ lên cao hơn điểm cao nhất nước có thể bắn tới.
- Nếu được, làm một vách riêng cho non bộ, tách khỏi tường nhà một khe nhỏ, thay vì dựa thẳng vào tường.
- Không để rễ cây trên non bộ bám vào tường nhà.
- Đường điện đi trong ống, không chôn trực tiếp vào phần tường ẩm.
Non bộ trên sân thượng, ban công: bắt buộc hỏi kỹ sư
Sân thượng và ban công là sàn bê tông treo trên dầm, cột. Sàn được thiết kế cho một mức tải nhất định, thường không tính tới một khối đá và nước nặng nhiều tấn đặt giữa ô sàn. Đặt non bộ ở đây mà không hỏi kỹ sư là đặt cược vào ngôi nhà. Những nguyên tắc chung:
- Đặt khối nặng gần cột hoặc trên dầm, không đặt giữa ô sàn.
- Ưu tiên đá nhân tạo, đá nhẹ, bể nông.
- Sàn sân thượng đã có lớp chống thấm riêng. Non bộ đặt lên phải không làm thủng lớp này; bể phải có chống thấm riêng của nó.
- Thoát nước sân thượng phải thông, nước tràn từ bể không được làm ngập sân thượng.
Bài này không đưa con số tải trọng cho phép, vì con số đúng phụ thuộc thiết kế của từng ngôi nhà. Hãy mang bản vẽ kết cấu nhà (nếu còn) đến cho kỹ sư.
Những gì làm phần móng và chống thấm tốn kém
Không có con số, nhưng có thể biết trước: nền yếu phải gia cố, núi cao cần lõi thép, bể sâu cần nhiều bê tông hơn, mỗi lớp chống thấm thêm là thêm vật liệu và thêm ngày chờ, chống thấm tường nhà là thêm một hạng mục. Cách tiết kiệm không phải là bớt lớp chống thấm, mà là làm núi thấp hơn, bể nông hơn, chọn vị trí trên nền tốt và xa tường nhà. Sửa thấm sau khi đá đã ghép tốn công hơn nhiều lần so với làm đúng từ đầu.
Góc nhìn hôm nay: hồ sơ nhỏ cho công trình nhỏ
Hãy giữ lại ảnh chụp từng giai đoạn: lúc đổ móng, lúc đặt ống, lúc chống thấm, lúc ngâm thử. Ghi vị trí ống xả, ống luồn dây, chỗ đặt bơm. Vài năm sau, khi cần thay bơm, sửa thấm hay nâng cấp, chừng ấy ảnh giúp thợ khỏi phải đoán và khỏi phải đập. Một hòn non bộ tốt có thể đứng hàng chục năm; phần móng và chống thấm là thứ quyết định nó đứng được bao lâu.
Và luôn nhớ phần an toàn: bể nước quanh chân núi cần lưới chịu lực hoặc rào khi nhà có trẻ nhỏ; bơm, đèn phải có thiết bị chống giật; nước phải lưu thông để không thành chỗ muỗi đẻ.
Câu hỏi thường gặp
Làm hòn non bộ có cần đổ móng không?
Có, trừ những hòn rất nhỏ. Đá và nước rất nặng, tập trung trên diện tích nhỏ, nên cần bản móng bê tông cốt thép liền với đáy bể để không lún lệch, nứt bể. Nền đất yếu, đất ao lấp càng cần móng kỹ.
Chống thấm bể non bộ bằng gì?
Thường dùng bê tông đặc chắc kết hợp vật liệu chống thấm gốc xi măng – polymer quét nhiều lớp, hoặc màng chống thấm dạng tấm, hoặc bạt lót hồ có vải bảo vệ. Chỗ dễ rò nhất là góc bể, quanh ống xuyên và mạch ngừng. Luôn ngâm nước thử vài ngày trước khi hoàn thiện.
Có nên làm non bộ trên sân thượng không?
Có thể, nhưng bắt buộc phải hỏi kỹ sư kết cấu trước. Sàn sân thượng thường không được thiết kế để chịu khối đá và nước nặng nhiều tấn ở giữa ô sàn. Nên đặt gần cột, trên dầm, dùng đá nhẹ hoặc đá nhân tạo, bể nông, và giữ nguyên lớp chống thấm của sân thượng.
Non bộ dựa tường làm thấm vào nhà phải xử lý sao?
Cần chống thấm mặt tường phía non bộ lên cao hơn chỗ nước có thể bắn tới, tốt nhất làm một vách riêng tách khỏi tường nhà. Nếu đã thấm, thường phải tháo một phần để xử lý chống thấm lại từ phía nước, vì xử lý phía trong nhà chỉ là chữa cháy.
Ống bơm đi trong non bộ hỏng thì có phải đập núi không?
Nếu lúc làm đã luồn ống bơm trong một ống bọc lớn hơn thì có thể rút ra thay mà không cần đập. Vì vậy nên yêu cầu thợ làm ống bọc ngay từ đầu và chụp ảnh lại đường ống trước khi ghép đá.
