Chòi nghỉ, nhà thuỷ tạ và giàn hoa là những công trình nhẹ cho vườn một chỗ để ở lại: giàn hoa là khung thoáng cho cây leo phủ thành bóng mát; chòi nghỉ có mái che mưa nắng, đặt ở điểm nhìn đẹp; thuỷ tạ là chòi đứng bên hoặc trên mặt nước. Cả ba cần móng chắc, neo chống gió, vật liệu chịu thời tiết, và đặt đúng chỗ trong bố cục, nơi có bóng, có cảnh và có lối dẫn tới.
Ba loại công trình, ba vai trò
| Công trình | Cấu tạo | Vai trò chính |
|---|---|---|
| Giàn hoa (giàn leo) | Cột và xà thoáng, không mái kín; cây leo phủ lên | Bóng mát sống, đánh dấu lối đi, cổng vào vườn |
| Chòi nghỉ | Cột, mái che (ngói, lá, tôn, gỗ), sàn; thường bốn, sáu hoặc tám mái | Chỗ ngồi che mưa nắng, điểm nhìn, điểm đến cuối lối |
| Thuỷ tạ | Chòi đứng bên mép nước hoặc vươn ra trên mặt nước | Ngồi gần nước, ngắm mặt nước, đón gió |
Ba thứ này có quan hệ họ hàng với nhau và với những công trình quen thuộc của vườn Việt: giàn thiên lý, giàn bầu bí trước hiên nhà quê; chòi canh, quán nước đầu làng; thuỷ đình ở các chùa, đình có hồ. Thuỷ đình chùa Thầy trên hồ Long Trì (Hà Nội), nơi diễn múa rối nước, là một ví dụ nổi tiếng của công trình đứng giữa mặt nước. Vườn nhà hôm nay thu nhỏ những hình mẫu ấy lại.
Giàn hoa: công trình đơn giản nhất, hiệu quả nhất
Một giàn hoa không cần mái, chỉ cần cột, xà và cây leo. Sau một hai mùa, cây phủ kín, dưới giàn có bóng mát mát hơn mái tôn vì lá thoát hơi nước, gió vẫn lùa qua.
Đặt giàn ở đâu
- Trên lối đi: giàn chạy dọc lối thành đường hầm xanh, dẫn từ cổng vào nhà hay từ nhà ra cuối vườn.
- Trước hiên phía tây: che nắng chiều cho phòng phía sau.
- Trên chỗ ngồi: giàn trên một khoảng sân lát thành "phòng ngoài trời" có trần lá.
- Trên cổng: một khung vòm ở cổng vào vườn, đánh dấu ranh giới.
Kích thước và vật liệu
Giàn phải đủ cao để khi cây rủ hoa, rủ quả xuống, người đi bên dưới không phải cúi đầu. Xà ngang không nên quá thưa vì cây khó bò sang; có thể căng thêm dây thép, lưới giữa các xà. Vật liệu thường gặp:
- Gỗ: ấm, đẹp, nhưng phải xử lý chống mối mục, chân cột không chôn trực tiếp vào đất.
- Tre: rẻ công, hợp vườn quê; tre ngâm kỹ bền hơn nhiều, nhưng vẫn cần thay sau vài năm.
- Sắt, thép mạ kẽm: bền, mảnh, hợp cây leo nặng; sơn chống gỉ, nóng dưới nắng trước khi cây phủ.
- Bê tông, gạch xây cột kết hợp xà gỗ: vững nhất, hợp giàn lâu năm cho cây leo lớn.
Cây leo trưởng thành nặng hơn nhiều so với lúc mới trồng, nhất là khi ướt mưa. Giàn cho hoa giấy, thiên lý, nho, bầu bí già nhiều năm phải đủ chắc. Danh mục cây hoa bốn mùa có bài riêng về chọn dây leo cho giàn.
Chòi nghỉ: chỗ ngồi có mái
Chòi nghỉ là một căn phòng không tường giữa vườn. Nó đáng giá khi người trong nhà thật sự ra ngồi ở đó, vì vậy chỗ đặt quan trọng hơn kiểu dáng.
- Có cảnh để nhìn: chòi nhìn ra mặt nước, nhìn về nhà, nhìn qua một bãi cỏ, một khóm cây đẹp. Chòi đặt ở góc khuất nhìn vào tường rào thì không ai ra.
- Có lối dẫn tới: một lối đi đẹp, khô ráo khi mưa, có đèn lúc tối.
- Không quá xa nhà: nếu phải mang ấm trà, đĩa hoa quả đi một quãng xa qua bãi cỏ ướt, chòi sẽ ít được dùng.
- Đón gió mát, tránh nắng chiều: mái chìa đủ rộng ở phía tây, hoặc có mành buông.
Mái chòi
Mái ngói cho vẻ Việt cổ điển, mát nhưng nặng, cần khung chắc. Mái lá (lá dừa nước, lá cọ, tranh) mát và nhẹ, đẹp mộc, nhưng cần thay định kỳ, dễ bắt lửa và có thể là chỗ trú cho côn trùng, chuột. Mái tôn nhẹ, rẻ công nhưng nóng và ồn khi mưa nếu không có lớp cách nhiệt. Mái gỗ, mái ngói lợp trên khung gỗ là lựa chọn bền, cân đối.
Với chòi hở bốn phía, mái nên chìa xa khỏi chỗ ngồi để mưa tạt không làm ướt ghế. Máng hay rãnh dưới mép mái giữ cho nước mái rơi xuống không khoét lõm nền.
Thuỷ tạ: ngồi bên mặt nước
Thuỷ tạ là công trình đẹp nhất mà cũng cần cẩn trọng nhất trong vườn. Ngồi trên mặt nước, gió mát, mặt nước phản chiếu mái chòi và cây, là trải nghiệm mà vườn Việt, vườn Trung Hoa, vườn Nhật đều quý.
- Móng trong nước: cột đứng trong ao phải có móng đặt trên nền chắc, vật liệu chịu ngâm nước lâu dài. Lớp lót đáy ao không được bị cột xuyên thủng mà không xử lý. Đây là phần cần người có chuyên môn thiết kế.
- Lan can: sàn thuỷ tạ cao trên mặt nước phải có lan can chắc, không có khe hở để trẻ chui lọt. Trẻ dưới năm tuổi có thể chết đuối ở nước rất nông; ao có thuỷ tạ càng thu hút trẻ ra mép nước.
- Sàn chống trơn: sàn gỗ bên nước luôn ẩm, dễ rêu; cần rãnh chống trơn và dọn rêu định kỳ.
- Muỗi: mặt nước phải có cá ăn lăng quăng hoặc có dòng chảy; nước tù dưới gầm sàn thuỷ tạ là ổ muỗi.
- Điện: đèn, quạt, ổ cắm ở thuỷ tạ là thiết bị điện gần nước, phải chống nước đúng cấp, có thiết bị chống dòng rò, do thợ điện làm.
Với sân nhỏ, một "thuỷ tạ" có thể chỉ là một sàn gỗ thấp chìa nhẹ ra mép ao, vài bậc ngồi sát nước, không cần mái.
Móng, neo và gió bão
Công trình nhẹ trong vườn hay bị coi nhẹ phần móng. Nhưng chính vì nhẹ và có mái, chúng hứng gió như một cánh buồm. Ở những vùng có bão, chòi và giàn đổ không phải chuyện hiếm.
- Chân cột đặt trên móng bê tông hoặc đá kê có bu lông neo, không chôn gỗ trực tiếp vào đất.
- Khung phải có giằng chéo hoặc liên kết cứng chống lắc ngang.
- Mái được neo xuống khung, không chỉ đặt lên.
- Chòi lớn, chòi có mái ngói nặng, thuỷ tạ, giàn trên sân thượng: hỏi kỹ sư kết cấu.
- Trước mùa bão: kiểm tra mối nối, bu lông gỉ, gỗ mục chân cột; tỉa bớt cây leo quá dày trên giàn để giảm sức cản gió.
Công trình có mái cố định trong vườn có thể cần tuân theo quy định xây dựng ở địa phương, nhất là khi gần ranh đất hay ở khu phố có quy chế kiến trúc riêng. Hỏi chính quyền phường, xã trước khi làm công trình lớn.
Cái gì làm công trình nhẹ tốn kém
Chi phí của chòi, giàn, thuỷ tạ phụ thuộc chủ yếu vào kích thước, vật liệu khung (gỗ quý, thép, bê tông), loại mái, độ cầu kỳ của chi tiết chạm, và đặc biệt là phần móng trong nước của thuỷ tạ. Cách tiết kiệm: bắt đầu bằng giàn leo thay cho chòi có mái; dùng vật liệu địa phương như tre, gỗ vườn nhà; làm khung đơn giản và để cây leo làm phần đẹp; làm theo đợt, có giàn trước, mái sau.
Câu hỏi thường gặp
Giàn hoa và chòi nghỉ khác nhau thế nào?
Giàn hoa là khung thoáng không mái kín, cây leo phủ lên tạo bóng mát và để gió lùa qua. Chòi nghỉ có mái che mưa nắng thật sự, là một chỗ ngồi cố định giữa vườn. Giàn đơn giản và nhẹ hơn nhiều.
Nhà thuỷ tạ là gì?
Thuỷ tạ là chòi đứng bên mép nước hoặc vươn ra trên mặt nước, để ngồi ngắm nước và đón gió. Thuỷ đình chùa Thầy trên hồ Long Trì ở Hà Nội là một ví dụ nổi tiếng của công trình đứng giữa mặt nước.
Chòi nghỉ trong vườn nên đặt ở đâu?
Đặt ở chỗ có cảnh để nhìn, có lối dẫn tới khô ráo và có đèn, không quá xa nhà, đón gió mát và tránh nắng chiều. Chòi ở góc khuất nhìn vào tường rào thường không ai ra ngồi.
Làm giàn hoa giấy cần lưu ý gì?
Giàn phải đủ cao để cành rủ không chạm đầu người, khung đủ chắc vì cây già rất nặng khi ướt mưa, chân cột có móng và neo chống gió. Hoa giấy có gai nên tỉa gọn khỏi lối đi và tầm tay trẻ nhỏ.
Thuỷ tạ trong vườn nhà cần đảm bảo an toàn gì?
Phải có lan can chắc không có khe trẻ chui lọt, sàn chống trơn, móng trong nước do người có chuyên môn thiết kế, điện có chống dòng rò, và mặt nước có cá hoặc dòng chảy để không sinh muỗi. Không để trẻ nhỏ ra thuỷ tạ một mình.
