Chia phòng ngoài trời là cách nhìn khu vườn như một ngôi nhà không mái: có "phòng khách" để đón người, "phòng ăn" để ngồi ăn uống, "phòng làm việc" để phơi đồ, cất dụng cụ, "phòng riêng" để ngồi một mình, nối với nhau bằng "hành lang" là lối đi. Mỗi phòng có "tường" mềm bằng cây bụi, giàn leo, vách lam, có "sàn" bằng cỏ, gạch hay sỏi, có "trần" là tán cây hoặc giàn. Chia phòng giúp vườn nhỏ dùng được nhiều việc, vườn lớn bớt mênh mông, và ai cũng tìm được góc của mình.
Ý tưởng "phòng ngoài trời" từ đâu
Các khu vườn đầu thế kỷ 20 ở Anh như Hidcote của Lawrence Johnston và Sissinghurst của Vita Sackville-West cùng chồng là Harold Nicolson thường được nhắc tới như những ví dụ kinh điển của kiểu vườn chia phòng: nhiều khu nhỏ bao bởi hàng cây xén hay tường gạch, mỗi khu một chủ đề, một màu, nối nhau qua cổng và lối đi. Đi trong những khu vườn này giống đi qua các phòng của một ngôi nhà lớn.
Christopher Alexander và cộng sự, trong cuốn A Pattern Language (1977), cũng dành nhiều trang cho những khoảng ngoài trời có một phần bao che, có chỗ tựa lưng, nơi người ta thật sự muốn ngồi, thay vì những bãi cỏ trống không ai dùng.
Người Việt có cách chia không gian ngoài trời rất tự nhiên từ lâu. Khuôn viên nhà nông Bắc Bộ có sân trước để phơi và làm cỗ, góc sân sau để bếp và giếng, vườn sau để trồng trọt, ao để rửa và nuôi cá. Nhà Nam Bộ có hàng ba làm phòng khách ngoài trời. Đó chính là các "phòng", chỉ là chưa ai gọi tên như thế.
Các phòng thường gặp trong một khu vườn
| Phòng | Việc | Vị trí hợp | Cần gì |
|---|---|---|---|
| Phòng đón | Lối vào, chào khách, để xe | Giữa cổng và cửa chính | Lối đi rõ, sáng, gọn; điểm nhấn nhỏ |
| Phòng ngồi | Uống trà, trò chuyện, đọc sách | Chỗ có bóng chiều, nhìn ra cảnh đẹp | Chỗ tựa lưng, che nắng, ít người qua |
| Phòng ăn | Ăn tối, tiệc nhỏ | Gần bếp | Mặt sàn phẳng, đèn, che mưa nhẹ |
| Phòng làm việc | Phơi đồ, cất dụng cụ, thùng rác, rau gia vị | Gần cửa sau, nắng nhiều, khuất tầm nhìn chính | Vách che, sàn dễ chùi |
| Phòng chơi | Trẻ con chạy nhảy | Trong tầm nhìn từ bếp hay phòng khách | Mặt mềm (cỏ), xa nước, không cây độc, không cạnh sắc |
| Phòng riêng | Ngồi một mình, thiền, đọc | Góc khuất nhất | Kín, yên, có thứ để nhìn |
Không cần đủ sáu phòng. Một sân nhà phố 30 m² có thể chỉ có ba: phòng đón kiêm chỗ để xe, phòng ngồi nhỏ, góc làm việc. Quan trọng là mỗi việc có một chỗ, không chồng chéo.
Tường, sàn, trần của phòng ngoài trời
Tường
Tường của phòng ngoài trời không cần kín. Thực ra không nên kín, vì kín thì bí và mất cảnh. Những "tường" hay dùng:
- Hàng cây bụi xén cao ngang hông tới ngang ngực: phân ranh giới mà vẫn thấy qua.
- Giàn leo: khung nhẹ phủ cây leo, che mà thoáng.
- Vách lam, gạch thông gió: che lọc, có hoa văn ánh sáng.
- Bồn cây xây: vừa là tường thấp vừa là chỗ ngồi tựa.
- Thay đổi cao độ: một hai bậc lên xuống cũng đủ báo hiệu sang phòng khác.
Sàn
Đổi vật liệu sàn là cách rẻ nhất để chia phòng. Phòng ngồi lát gạch, phòng chơi trải cỏ, lối đi rải sỏi, góc làm việc lát đá dễ chùi. Mắt đọc ngay ranh giới qua sự đổi chất liệu, không cần tường.
Trần
Một phòng có "trần" cho cảm giác được che chở hơn hẳn. Trần có thể là tán cây lớn, giàn thiên lý, giàn hoa giấy, tấm vải che nắng, mái che nhẹ. Đặc biệt ở Việt Nam, phòng ngồi không có trần sẽ không ai ngồi vào ban ngày vì nắng.
Nối các phòng: cửa và hành lang
Phòng trong nhà nối nhau bằng cửa; phòng ngoài trời cũng cần "cửa": một khe hở giữa hai bụi cây, một cổng vòm, hai chậu cây lớn đặt hai bên lối đi. Lối đi giữa các phòng là hành lang. Nguyên lý dẫn mắt và điểm dừng đã có bài riêng trong danh mục này; ở đây chỉ cần nhớ: mỗi cửa nên hé lộ một phần phòng bên kia, đủ để mời bước sang.
Chia phòng cho sân nhà phố: một ví dụ
Hình dung một sân trước nhà phố rộng sáu mét, sâu năm mét, cổng ở giữa, cửa nhà ở giữa.
- Phòng đón và để xe: dải giữa từ cổng vào cửa, lát đá phẳng, đủ để một xe máy hoặc ô tô nhỏ.
- Phòng ngồi: nửa bên trái, lát gạch nung, một cây bóng mát ở góc, hai ghế và bàn trà, một chum nước nhỏ có nắp lưới làm điểm nhấn.
- Tường mềm: một bồn cây bụi cao ngang hông ngăn phòng ngồi với dải để xe.
- Góc làm việc: nửa bên phải, sát tường rào, một dàn phơi gấp được, một tủ dụng cụ, che bằng giàn leo.
- Rào ngoài: hàng cây xén trước lưới thép, cao ngang ngực, che bớt tầm nhìn từ phố.
Ba phòng trên 30 m², mỗi phòng một việc, không phòng nào chồng lên phòng nào.
Chia phòng cho vườn rộng ở quê
Vườn rộng gặp vấn đề ngược lại: quá mênh mông, không biết ngồi đâu. Chia phòng giúp có những chỗ "vừa người". Có thể giữ cấu trúc ao – sân – nhà – vườn truyền thống rồi thêm:
- Một phòng ngồi dưới gốc cây già, nhìn ra ao, có ghế đá.
- Một phòng ăn ngoài trời cạnh bếp, có giàn che.
- Một góc riêng ở cuối vườn sau, giữa hàng cây, có một phiến đá ngồi.
- Một bãi cỏ trống làm phòng chơi, trong tầm nhìn từ hiên, xa ao.
Phòng ngoài trời và khí hậu Việt Nam
Ý tưởng phòng ngoài trời đến từ những khu vườn ôn đới, nơi người ta ra vườn để tìm nắng. Ở Việt Nam thì ngược lại: người ta ra vườn để tìm bóng và gió. Vì thế khi chia phòng, cần xoay lại vài thứ.
- Trần quan trọng hơn tường. Một góc có tán cây hay giàn che sẽ được dùng; một góc có tường đẹp mà phơi nắng thì bỏ không.
- Tường phải cho gió qua. Vách kín giữ nhiệt, làm phòng ngoài trời nóng như lò. Vách thưa, cây lá nhỏ, lam gỗ là lựa chọn hợp hơn.
- Phòng ngồi đặt theo giờ dùng. Ngồi uống trà buổi sáng thì đặt phía tây nhà, nơi còn bóng; ngồi buổi chiều thì đặt phía đông.
- Tính mưa. Mùa mưa kéo dài vài tháng; phòng ăn ngoài trời gần bếp nên có mái che nhẹ, sàn dốc thoát nước, để còn dùng được cả mùa mưa.
- Tính muỗi. Phòng ngồi buổi tối nên xa chỗ nước đọng, xa bụi rậm ẩm; không đặt chum, chậu đọng nước quanh chỗ ngồi.
Lỗi thường gặp
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Phòng quá nhỏ | Chia vụn, mỗi phòng không đủ đặt ghế | Gộp lại, ít phòng hơn |
| Tường quá cao | Mỗi phòng thành cái hộp, bí | Hạ thấp, dùng tường thưa |
| Phòng ngồi không có trần | Ban ngày không ai ngồi được | Thêm cây tán, giàn hoặc mái nhẹ |
| Phòng chơi cạnh mặt nước | Nguy hiểm với trẻ nhỏ | Dời xa, hoặc rào kín mặt nước |
| Góc làm việc lộ ra phòng khách | Dàn phơi, thùng rác thành cảnh chính | Che bằng vách, giàn leo, đổi vị trí |
Câu hỏi thường gặp
Chia phòng ngoài trời trong sân vườn là gì?
Là cách chia khu vườn thành các khu nhỏ theo công năng như đón khách, ngồi, ăn, làm việc, chơi, riêng tư, mỗi khu có tường mềm, sàn và trần riêng, nối nhau bằng lối đi như các phòng trong nhà.
Sân nhỏ có chia phòng được không?
Được, nhưng nên ít phòng. Sân 30 m² thường đủ cho ba khu: lối vào kiêm chỗ để xe, góc ngồi nhỏ và góc phơi đồ, cất dụng cụ. Ranh giới có thể chỉ là đổi vật liệu sàn hoặc một bồn cây thấp.
Dùng gì làm vách ngăn trong vườn?
Hàng cây bụi xén cao ngang hông tới ngực, giàn dây leo, vách lam, gạch thông gió, bồn cây xây hoặc chỉ một hai bậc thay đổi cao độ. Vách nên thoáng để không bí và vẫn thấy cảnh.
Vì sao góc ngồi ngoài vườn ít người ngồi?
Thường vì thiếu trần che nắng, thiếu chỗ tựa lưng, nằm ngay lối đi hoặc không có gì đáng nhìn. Thêm tán cây hay giàn, đặt ghế tựa vào vách cây và hướng ra cảnh đẹp sẽ khác hẳn.
Vườn chia phòng nổi tiếng thế giới là vườn nào?
Hidcote của Lawrence Johnston và Sissinghurst của Vita Sackville-West ở Anh thường được nhắc như ví dụ kinh điển: nhiều khu nhỏ bao bởi hàng cây xén, tường gạch, mỗi khu một chủ đề.
