Cây trên non bộ xây: chọn loài theo độ cao, hướng nắng và hốc trồng

Cây trên hòn non bộ xây nên chọn theo ba vùng: đỉnh núi nắng gió, khô nhanh hợp với cây lá nhỏ chịu hạn như linh sam, mai chiếu thuỷ, sanh, si nhỏ; lưng chừng núi và hốc có bóng hợp với dương xỉ, lan chi, cỏ nhung; chân núi sát nước hợp với thuỷ trúc, cỏ năn, rêu. Cây phải nhỏ so với núi để giữ tỷ lệ, và mặt núi hướng nắng chiều cần loài chịu nóng hơn mặt khuất. Bài này chỉ nói chọn loài và chỗ đặt; phần uốn tạo thế cây thuộc nghề cây cảnh bonsai.

Vai trò của cây trên núi đá

Trên hòn non bộ, cây không phải nhân vật chính. Núi mới là chính. Cây đóng vai rừng trên núi, cỏ trên đồi, lau sậy ven sông. Cây làm cho khối đá có sự sống, che bớt những mạch vữa khó giấu, và đổi màu theo mùa. Nhưng cây cũng là thứ dễ phá tỷ lệ nhất: một tán lá to trùm lên đỉnh là ngọn núi lập tức thành cái chậu.

Nguyên tắc đầu tiên vì thế là cây nhỏ, lá nhỏ. Lá nhỏ làm núi trông to. Lá to làm núi trông nhỏ.

Ba vùng sống trên một hòn non bộ

Những tên cây trong bảng là các loài quen dùng cho non bộ ở Việt Nam. Ở từng vùng còn nhiều loài khác hợp hơn; cách chắc nhất là hỏi vườn ươm gần nhà những cây nào đang sống tốt trên non bộ quanh đó.

Theo hướng nắng: mặt nào trồng gì

Ở Việt Nam, mặt trời đi qua phía nam bầu trời phần lớn năm, nên một hòn non bộ đứng giữa sân có các mặt nhận nắng rất khác nhau:

• Mặt đông: nắng sáng dịu, hợp với hầu hết các loài. Đây là mặt dễ trồng nhất.
• Mặt tây: nắng chiều gắt, đá hấp nóng tới tối. Chỉ những loài chịu nóng, chịu khô mới sống bền. Dương xỉ trồng mặt này hay cháy lá.
• Mặt nam: nắng nhiều, nhất là mùa đông ở miền Bắc khi mặt trời thấp.
• Mặt bắc và khe khuất: ít nắng trực tiếp, ẩm, mát. Hợp với dương xỉ, rêu, cây ưa bóng.

Với non bộ tựa tường, hướng của bức tường quyết định gần như tất cả. Non bộ tựa tường phía tây (mặt nhìn về đông) thường được nắng sáng và bóng chiều, rất dễ trồng. Ngược lại non bộ có mặt chính quay về tây phải chọn cây cứng cáp. Trước khi trồng, hãy để ý trong vài ngày xem mỗi hốc đá nhận nắng mấy buổi.

Hốc trồng: nhà của cây trên đá

Cây trên non bộ chết nhiều nhất không vì sâu bệnh mà vì hốc trồng sai. Hốc tốt có mấy điều kiện:

1. Đủ đất. Hốc chỉ nhét được một nắm đất thì cây khô héo sau vài ngày nắng. Hốc cho cây trên đỉnh nên sâu và rộng hơn ta tưởng.
2. Thoát nước. Hốc kín đáy đọng nước, rễ thối. Hốc cần lỗ thoát nhỏ, hoặc lớp sỏi dưới đáy.
3. Tính trước khi ghép đá. Đục hốc sau khi núi đã xong rất khó. Hốc nên chừa ngay lúc dựng núi, có khi là một chậu nhỏ giấu sau tảng đá.
4. Tưới được. Hốc trên đỉnh phải với tới được để tưới. Nhiều nhà đi một ống tưới nhỏ giọt mảnh luồn trong lòng núi lên các hốc cao.
5. Không gần mép thác quá. Hốc ngay mép thác bị nước xối liên tục, đất trôi dần, rễ lộ.

Cây có rễ khoẻ: đẹp nhưng phải liệu

Những cây họ sung, si, sanh rất được ưa vì rễ bám đá, ôm đá, trông già dặn. Nhưng chính bộ rễ khoẻ ấy, sau nhiều năm, có thể len vào mạch vữa, khe đá, đội nứt núi và phá lớp chống thấm của bể. Nếu trồng nhóm cây này:

• Đặt ở hốc độc lập, không thông với lòng bể.
• Kiểm soát kích thước bằng cắt tỉa định kỳ; phần kỹ thuật tỉa, tạo dáng là chuyện của nghề cây cảnh.
• Không để rễ bò vào tường nhà nếu non bộ tựa tường.

Tỷ lệ: cây to cỡ nào là vừa

Không có con số chuẩn, nhưng có một phép thử: che tay lên cây trên đỉnh, nhìn hòn núi, rồi bỏ tay ra. Nếu cảnh mất cân hẳn khi có cây (cây "nuốt" đỉnh núi), cây đang quá to. Một cây cổ thụ trên núi thật cao bằng vài phần trăm chiều cao núi; trên non bộ ta không cần chính xác thế, nhưng cây đỉnh thường chỉ nên cao bằng một phần nhỏ của chủ sơn.

Còn về số lượng: ít cây, đặt đúng chỗ, đẹp hơn trồng kín. Để một mặt vách trơ đá cho thấy dáng núi; dồn cây vào khe, hốc, sườn khuất, như rừng thật mọc ở chỗ có đất và nước.

Cây và an toàn

• Cây có nhựa, cây độc: mai chiếu thuỷ có nhựa mủ trắng; các cây họ Ráy như ráy, môn, trầu bà có nhựa gây ngứa rát nếu nhai phải. Nhà có trẻ nhỏ, chó mèo hay gặm lá thì chọn loài khác cho những chỗ trong tầm với.
• Không bứng cây rừng: cây cho non bộ nên mua từ vườn ươm. Đào cây từ rừng, núi đá tự nhiên là vi phạm quy định bảo vệ rừng (Luật Lâm nghiệp 2017) và làm nghèo những vách núi thật.
• Muỗi: đĩa lót chậu giấu trong non bộ, hốc kín đáy đọng nước là chỗ muỗi đẻ. Hốc phải thoát nước.
• Trèo lên tỉa cây: không trèo lên núi đá ướt. Dùng thang, có người giữ, hoặc thiết kế cho mọi cây đều với tới được từ mặt đất.

Góc nhìn hôm nay: nhìn cây mọc trên núi thật

Bản mẫu tốt nhất cho cây trên non bộ là cây trên núi đá vôi thật. Ở Tràng An, Tam Cốc hay trên vịnh Hạ Long, để ý cách cây mọc: chỉ ở khe đá, gờ đá có đất; nghiêng về phía ánh sáng; thấp và xoắn trên đỉnh lộng gió; rậm hơn ở chân núi ẩm. Rất ít khi thấy cây mọc thẳng đứng giữa vách trơn. Mang những quan sát ấy về hòn non bộ của mình. Và nếu muốn tạo dáng cây công phu hơn, hãy tìm đến những người chơi cây cảnh, bonsai, đó là một nghề riêng đáng học.