Mép nước trông tự nhiên khi bờ ao không lộ bạt lót hay vữa, đá và cây chạm xuống nước như ven suối thật, và mỗi đoạn bờ có một cách tiếp nước khác nhau: chỗ bãi sỏi thoải, chỗ đá tảng, chỗ cây rủ, chỗ cầu ao để ngồi. Cầu đá và đá bước nên đặt ở chỗ hẹp nhất, mặt chống trơn, nước bên dưới nông; bậc nước nên thấp, tràn đều. Mép nước là nơi người ta đứng nhiều nhất, nên vừa phải đẹp vừa phải an toàn.
Vì sao mép nước quyết định vẻ đẹp của ao
Người ngắm ao thực ra nhìn mép nước nhiều hơn nhìn giữa ao. Mặt nước giữa ao chỉ phản chiếu trời; mép nước mới cho thấy ao được làm thế nào. Một ao đẹp có thể hỏng chỉ vì một dải bạt đen lộ ra quanh bờ khi nước cạn, một đường vữa xi măng xám chạy thẳng tắp, hay một hàng đá cuội xếp đều như bờ kè kênh. Ngược lại, một ao nhỏ với mép nước khéo trông như đã có từ lâu.
Các kiểu bờ ao
| Kiểu bờ | Trông thế nào | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bãi sỏi thoải | Sỏi, đá cuội trải từ bờ xuống nước như bãi sông | Ao sinh thái, chỗ chim, ếch xuống uống nước, chỗ an toàn cho trẻ | Cần bạt lót kéo dài dưới sỏi; sỏi dễ trôi nếu dốc |
| Đá tảng | Đá lớn đặt chồng, một phần ngập nước | Chỗ nhìn chính, cạnh thác, ao có non bộ | Lót vải bảo vệ dưới đá; đá phải vững, không lật khi giẫm |
| Bờ cây | Cây ven nước, cỏ mọc sát mép, lá rủ xuống | Phần lớn chu vi ao sinh thái | Đất chạm nước hút nước ra khỏi ao (xem phần dưới) |
| Bờ gỗ, cọc tre | Hàng cọc, ván gỗ giữ đất bờ | Ao quê, ao đất, bờ dốc | Gỗ mục dần; chọn gỗ bền nước, không tẩm hoá chất độc cho cá |
| Bờ xây | Gạch, đá ốp, mặt thành rộng | Ao vuông, ao sân nhà, ao chùa | Đẹp nhờ mặt thành rộng để ngồi; dễ có rêu trơn |
Một ao đẹp thường phối nhiều kiểu bờ: một đoạn đá tảng ở chỗ nhìn chính, một bãi sỏi nông ở góc khuất, phần còn lại là cây. Bờ đồng một kiểu suốt chu vi trông như công trình kỹ thuật.
Giấu bạt lót và giữ nước khỏi rò ra mép
Giấu mép bạt
Bạt lót hồ lộ ra nắng sẽ lão hoá nhanh và trông rất xấu. Cách quen dùng: kéo bạt lên cao hơn mực nước tối đa một đoạn, gập dựng đứng sau một hàng đá hoặc gờ đất, phủ sỏi, đất, cây lên. Mép bạt chỉ nên kết thúc ở chỗ cao hơn mặt nước, không bao giờ thấp hơn.
Hiện tượng mao dẫn
Một lỗi tinh vi: đất, cỏ, rễ cây nối liền từ nước ra ngoài bờ, vắt qua mép bạt, sẽ hút nước ra khỏi ao như bấc đèn hút dầu. Mực nước tụt từng chút mỗi ngày dù bạt không thủng. Muốn tránh, mép bạt phải dựng lên cao hơn mặt đất xung quanh, và đất, sỏi bên trong ao không được vắt qua mép đó.
Mặt bờ cao hơn vườn
Bờ ao nên cao hơn mặt vườn quanh đó một chút. Nước mưa trên vườn, có đất và phân bón, sẽ chảy đi chỗ khác thay vì đổ thẳng vào ao. Đây là cách đơn giản nhất để giữ nước ao không đục sau mưa.
Cầu ao, cầu đá và đá bước
Cầu ao kiểu Việt
Ở làng Bắc Bộ, "cầu ao" là bậc đá hoặc tấm ván nhô ra mặt nước, nơi người ta ngồi rửa rau, giặt giũ, vo gạo. Nó là chỗ người tiếp xúc với nước. Trong vườn nhà, một cầu ao bằng phiến đá phẳng, rộng, ngồi được, là cách đưa người lại gần ao nhất: ngồi thả chân, cho cá ăn, ngắm sen sát mặt.
Cầu tấm đá, cầu cong
Cầu một phiến đá dài bắc qua chỗ ao hẹp là kiểu đơn giản và bền. Cầu cong, cầu có lan can hợp với ao lớn. Vườn Nhật có kiểu cầu ván gấp khúc qua đầm hoa, để người đi chậm lại, đổi hướng nhìn ở mỗi khúc; kiểu này cũng hợp với ao sen, ao súng ở ta. Nguyên tắc chung: cầu nên bắc ở chỗ hẹp nhất, không chia đôi ao ra hai nửa bằng nhau, và hai đầu cầu phải nối vào lối đi thật, đừng để cầu "đi tới chỗ không có gì".
Đá bước
Những viên đá phẳng đặt cách quãng trên mặt nước nông, người bước qua từng viên. Đá bước làm người đi chậm, chú ý, và nhìn xuống nước. Để đi dễ, khoảng cách từ tâm viên này sang tâm viên kia nên vừa một bước chân thong thả của người lớn, thường quanh 50–65 cm; tốt nhất đặt thử trên mặt đất rồi bước qua bước lại trước khi đặt xuống nước. Mặt đá phải phẳng, nhám, nhô khỏi mặt nước đủ để không ngập khi mưa, và chân đá phải đặt trên bệ vững, không bập bênh.
Bậc nước: khi ao có dòng chảy
Bậc nước là những bậc thấp nước tràn qua, nối một dòng suối nhỏ hay một bể lọc thực vật với ao. Khác với thác non bộ đổ từ cao, bậc nước ven ao nên thấp và êm:
- Mỗi bậc thấp, chênh nhau vừa phải, để tiếng nước róc rách chứ không ào ào.
- Mép tràn phẳng bằng một phiến đá mỏng, để nước tràn đều cả bề ngang.
- Giữa các bậc có vũng nhỏ giữ nước khi tắt bơm, nhưng vũng phải có cá hoặc chảy thông, kẻo thành ổ muỗi.
- Bạt lót liền từ suối xuống ao, chồng mí đúng chiều nước chảy (mí trên đè lên mí dưới).
- Đá hai bên dòng đặt lệch nhau, dòng uốn nhẹ, như suối thật chảy vòng qua đá.
Cây ở mép nước
Cây ven bờ là thứ làm mép nước "mềm" đi. Một khóm thuỷ trúc, cỏ năn che đi mép đá, một cây lá rủ xuống mặt nước, một khoảng cỏ mọc sát nước. Nguyên tắc là để cây phủ khoảng phần lớn chu vi bờ nhưng chừa lại vài khoảng trống, chỗ nhìn được mặt nước từ lối đi và từ nhà. Cây ven ao không nên là cây rụng lá nhiều hay cây có quả rụng xuống nước. Nếu có trẻ nhỏ, tránh những cây có nhựa độc hay gây ngứa ở mép nước, nơi trẻ hay với tay.
An toàn: mép nước là nơi người ta đứng
- Bờ thoải và bậc nông. Bờ dựng đứng xuống nước sâu là nguy hiểm nhất. Vùng nước ngay dưới cầu ao, đá bước, mép cầu nên nông, để ai trượt chân chỉ ngã xuống chỗ nông.
- Chống trơn. Đá phẳng ẩm lên rêu rất trơn. Chọn đá mặt nhám, chà rêu ở chỗ bước chân thường xuyên.
- Đá vững. Mỗi viên đá người có thể giẫm lên phải được cố định, không lật, không trượt.
- Trẻ nhỏ. Trẻ dưới 5 tuổi có thể đuối nước chỉ ở vài phân nước. Cầu, đá bước, cầu ao hấp dẫn trẻ hơn bất cứ chỗ nào khác. Nhà có trẻ nhỏ cần rào có cổng tự đóng quanh ao hoặc lưới thép chịu lực dưới mặt nước, và luôn có người lớn trông.
- Ánh sáng ban đêm. Đèn chiếu nhẹ dọc lối đi, mép cầu giúp không bước hụt. Đèn gần nước phải là loại chuyên dùng, điện áp an toàn, qua thiết bị chống giật, do thợ điện lắp.
Góc nhìn hôm nay: ngồi xuống bên mép nước
Cách tốt nhất để thiết kế mép ao là ngồi xuống bên nó. Ngồi ở chỗ định làm cầu ao, nhìn sang bờ bên kia: thấy gì, muốn thấy gì? Đi vòng quanh ao vào buổi sáng và buổi chiều, xem ánh sáng chiếu lên mép nước ở đâu. Đến ao chùa, ao làng, ao trong các nhà vườn Huế để xem cầu ao, bờ đá được làm từ bao giờ mà vẫn đẹp. Rồi trở về và chỉ làm ít: một phiến đá, một khóm cây, một khoảng trống. Mép nước đẹp không cần nhiều chi tiết, chỉ cần mỗi chi tiết ở đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để bờ ao trông tự nhiên?
Giấu kín bạt lót và vữa, phối nhiều kiểu bờ (đá tảng ở chỗ nhìn chính, bãi sỏi thoải ở góc khuất, cây ven nước cho phần còn lại) và để đá, cây chạm xuống nước như ven suối thật. Tránh xếp đá đều tăm tắp hay một kiểu bờ suốt chu vi.
Vì sao ao lót bạt không thủng mà vẫn mất nước?
Một nguyên nhân hay gặp là mao dẫn: đất, cỏ, rễ cây nối từ nước vắt qua mép bạt ra ngoài và hút nước ra như bấc đèn. Mép bạt phải dựng cao hơn mặt đất xung quanh và không để đất bên trong vắt qua mép. Cũng nên kiểm tra mép bạt có bị sụt thấp hơn mực nước ở đâu không.
Đá bước qua ao nên đặt cách nhau bao xa?
Nên vừa một bước chân thong thả của người lớn, thường quanh 50–65 cm từ tâm viên này sang tâm viên kia. Tốt nhất là đặt thử trên mặt đất và bước qua lại trước. Mặt đá phải phẳng, nhám, vững và nước bên dưới nên nông.
Cầu ao là gì?
Cầu ao là bậc đá hoặc tấm ván nhô ra mặt nước ở các ao làng Bắc Bộ, nơi người ta ngồi rửa rau, giặt giũ. Trong vườn nhà, một cầu ao bằng phiến đá rộng, phẳng là chỗ ngồi gần nước để cho cá ăn, ngắm sen. Vùng nước dưới cầu ao nên nông và mặt đá phải chống trơn.
Bậc nước chảy vào ao nên làm thế nào?
Làm nhiều bậc thấp với mép tràn phẳng để nước tràn đều và róc rách, bạt lót liền và chồng mí theo chiều nước chảy, đá hai bên đặt lệch cho dòng uốn nhẹ. Các vũng giữa bậc phải thông chảy hoặc có cá để không thành ổ muỗi.
