Ao sinh thái tự làm sạch bằng cây thuỷ sinh: thiết kế và chăm sóc

Ao sinh thái là ao vườn giữ nước trong chủ yếu nhờ cây thuỷ sinh và vi sinh vật, thay vì nhờ máy lọc lớn và hoá chất. Cây ven bờ và cây ngập nước hút bớt chất dinh dưỡng thừa mà tảo cần để phát triển, lá nổi che bớt nắng, rễ cây và lớp sỏi là chỗ cho vi khuẩn có lợi sống. Để ao tự làm sạch được, cần ba điều: diện tích cây đủ lớn so với mặt nước, ít hoặc không có cá lớn, và nước được lưu thông chậm qua vùng cây.

Ao sinh thái khác hồ cá có lọc thế nào

Ao sinh thái không có nghĩa là "không phải làm gì". Nó đổi công vệ sinh lọc thành công tỉa cây, vớt lá, chia khóm. Và nó cần thời gian: thường phải qua một hai mùa cây mới đủ dày để nước ổn định.

Cây làm sạch nước bằng cách nào

1. Tranh dinh dưỡng với tảo. Tảo cần nitơ và phốt pho. Cây thuỷ sinh mọc nhanh cũng cần chúng. Nhiều cây thì ít phần cho tảo.
2. Che nắng. Lá súng, lá sen non phủ một phần mặt nước, giảm ánh sáng đến tảo trôi nổi và làm nước mát hơn.
3. Nhà cho vi sinh. Rễ cây ven bờ, thân cây ngập nước, lớp sỏi trồng cây có rất nhiều bề mặt cho vi khuẩn có lợi bám vào, xử lý chất thải hữu cơ.
4. Thêm oxy ban ngày. Cây ngập hoàn toàn dưới nước thải oxy trực tiếp vào nước khi có ánh sáng. Ban đêm cây lại dùng oxy, nên ao quá dày cây ngập, ít mặt thoáng có thể thiếu oxy lúc rạng sáng.
5. Lắng cặn. Vùng cây dày làm nước chảy chậm, cặn lơ lửng lắng xuống.

Bốn vùng cây trong một ao sinh thái

Vùng bờ ẩm

Đất ẩm quanh mép ao, không ngập thường xuyên. Trồng cỏ, cây bụi thấp, cây ưa ẩm. Vùng này giữ đất bờ không sạt và lọc nước mưa chảy từ vườn xuống ao.

Vùng ven bờ nông

Nước nông, từ vài phân đến khoảng 20–30 cm. Đây là vùng làm việc chính: thuỷ trúc, cỏ năn, cói, bồn bồn, sậy nhỏ, rau muống, rau ngổ. Cây mọc trong sỏi hoặc đất sét, rễ ngâm nước. Vùng này càng rộng, ao càng tự làm sạch tốt.

Vùng lá nổi

Nước sâu hơn, trồng súng, sen trong chậu. Lá nổi che nắng. Không nên phủ quá nhiều; nhiều người làm vườn nước giữ lá nổi ở mức khoảng một nửa đến hai phần ba mặt nước.

Vùng ngập hoàn toàn

Các loại rong sống chìm dưới nước, thải oxy khi có nắng và hút dinh dưỡng trực tiếp từ nước. Chúng mọc nhanh, cần tỉa bớt định kỳ.

Nhiều thiết kế ao sinh thái, kể cả những ao bơi tự nhiên ở châu Âu, dành khoảng một phần ba đến một nửa diện tích cho vùng cây, tách khỏi vùng nước trống bằng một gờ chìm. Ao vườn nhỏ không cần chia chính xác như vậy, nhưng nguyên tắc là: cây phải nhiều hơn ta tưởng.

Chọn cây: ưu tiên loài quen, tránh loài xâm hại

• Nên ưu tiên các loài quen thuộc ở ao đồng ruộng Việt Nam, dễ mua ở vườn ươm: súng, sen, rau muống, rau ngổ, cỏ năn, cói, thuỷ trúc, bồn bồn. Chúng hợp khí hậu, bền.
• Cẩn thận với bèo tây (lục bình). Lục bình hút dinh dưỡng rất mạnh nên hay được dùng để "lọc" nước, nhưng nó sinh sôi cực nhanh, phủ kín mặt nước trong vài tuần, chết đi lại thành một khối mục lớn. Nó là loài xâm hại nổi tiếng ở sông kênh nhiều nơi. Nếu dùng, phải giữ trong khung nổi và vớt bớt thường xuyên; không bao giờ đổ ra kênh rạch.
• Bèo tấm, bèo cái phủ mặt nước nhanh; một ít thì che nắng tốt, nhiều thì chắn hết ánh sáng, cây ngập chết.
• Bồn bồn, sậy lan bằng thân ngầm rất khoẻ, có thể đâm thủng bạt lót. Trồng trong chậu hoặc túi trồng.
• Cây họ Ráy ven nước (môn nước, ráy) có nhựa gây ngứa; nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi nên chọn loài khác cho vùng bờ.

Cá và sinh vật trong ao sinh thái

Cá lớn như koi, chép lớn ăn cây, đào bới đáy, thải nhiều, phá vỡ sự cân bằng của ao sinh thái. Nếu muốn có cá, chọn vài con cá nhỏ ăn lăng quăng như cá bảy màu, cá lia thia, cá vàng nhỏ; số lượng ít. Ao có cây dày sẽ dần có thêm khách tự tìm đến: chuồn chuồn đẻ trứng, ấu trùng chuồn chuồn ăn lăng quăng, ếch nhái, nòng nọc. Đó là dấu hiệu tốt.

Không thả cá cảnh, cây cảnh từ ao nhà ra kênh rạch, ao hồ tự nhiên.

Bơm nhỏ và việc chăm ao sinh thái

Ao sinh thái nhỏ có thể sống hoàn toàn không bơm nếu cây đủ nhiều và có nắng gió. Nhưng một bơm nhỏ, tiết kiệm điện, đẩy nước từ vùng nước trống qua một lớp sỏi trồng cây (lọc thực vật) rồi tràn về ao, sẽ giúp ao ổn định hơn nhiều: nước có oxy, có dòng chảy làm muỗi khó đẻ, và mọi lít nước đều được đi qua vùng cây. Dòng chảy nên chậm, êm, chủ yếu là "đi qua rễ cây" chứ không phải thác xối.

Chăm ao sinh thái theo mùa

• Tỉa cây ven bờ khi lá già, chia khóm khi quá dày. Mang phần cây tỉa ra khỏi ao, đừng để mục trong nước.
• Vớt lá rụng từ cây vườn quanh ao, nhất là mùa lá rụng.
• Không bón phân cho cây thuỷ sinh trong ao sinh thái; cây lấy dinh dưỡng từ nước, chính là việc ta muốn chúng làm.
• Không rửa sạch đáy toàn bộ; lớp cặn mỏng là một phần của hệ. Chỉ hút bớt khi bùn quá dày.
• Kiên nhẫn qua giai đoạn đầu: ao mới thường xanh đục một thời gian rồi trong dần khi cây bén rễ. Đừng vội đổ hoá chất.

An toàn: ao "tự nhiên" vẫn là ao

Bờ ao sinh thái thoải, nhiều cây, trông hiền lành, nhưng trẻ dưới 5 tuổi có thể đuối nước chỉ ở vài phân nước. Cây ven bờ dày còn che khuất mép nước, làm trẻ không nhận ra đâu là bờ. Nhà có trẻ nhỏ cần rào có cổng tự đóng, hoặc lưới thép chịu lực dưới mặt nước ở vùng sâu, bờ có bậc nông rộng, và luôn có người lớn trông. Nếu có bơm, phải có thiết bị chống giật, dây và ổ chuẩn ngoài trời.

Về muỗi: ao sinh thái cân bằng, có cá nhỏ, có chuồn chuồn, nước lưu thông, thường ít muỗi hơn người ta lo. Ao tù, ít cây, không cá, nhiều lá mục mới là ổ muỗi.

Góc nhìn hôm nay: học từ ao làng

Ao làng xưa ở Bắc Bộ là một kiểu ao sinh thái không ai gọi tên: rau muống bò ven bờ, bèo một góc, cá thả vừa phải, nước mưa và nước ruộng ra vào. Nó không trong vắt như bể bơi, nhưng nó sống được hàng trăm năm. Làm ao sinh thái trong vườn nhà là học lại cách nghĩ ấy: để cây và nước làm việc, con người chỉ giữ cho mọi thứ không vượt quá chừng mực.