Đặt cây theo bóng nắng nghĩa là theo dõi trong một ngày chỗ nào của sân có nắng trực tiếp, bao nhiêu giờ, vào buổi nào, rồi chia sân thành vùng nắng, vùng bán râm và vùng râm để chọn cây cho từng vùng. Cách làm đơn giản nhất là đứng một chỗ cố định, chụp ảnh sân mỗi hai giờ từ sáng tới chiều và vẽ lại lên mặt bằng. Ở Việt Nam, đường đi của mặt trời đổi khá nhiều giữa mùa hè và mùa đông, nên một tấm bản đồ nắng tốt cần ít nhất hai lần đo trong năm.
Vì sao phải đo nắng chứ không đoán
Gần như mọi hướng dẫn chọn cây đều bắt đầu bằng "cây ưa nắng" hay "cây chịu bóng". Nhưng hầu hết chủ nhà không biết chính xác sân mình có bao nhiêu giờ nắng. Một sân phố có tường hàng xóm cao, một cây lớn bên kia rào, mái hiên chìa ra, có thể có chỗ nắng gắt cả chiều ngay cạnh chỗ không bao giờ thấy nắng, chỉ cách nhau hai mét.
Đặt cây sai ánh sáng là nguyên nhân phổ biến nhất khiến cây vườn không đẹp: cây ưa nắng ở chỗ râm thì vươn dài, ít hoa; cây ưa bóng ở chỗ nắng gắt thì cháy lá. Không có kỹ thuật chăm nào bù được việc đặt sai chỗ.
Mặt trời đi thế nào trên bầu trời Việt Nam
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, giữa xích đạo và chí tuyến Bắc. Điều này tạo ra vài đặc điểm mà sách làm vườn dịch từ châu Âu thường không nói:
- Mùa đông, mặt trời đi thấp ở phía nam: vào trưa ngày đông chí, mặt trời ở Hà Nội cao chừng bốn mươi lăm độ, bóng một vật dài xấp xỉ bằng chiều cao của nó. Ở TP.HCM, mặt trời trưa đông chí cao hơn, khoảng năm mươi lăm độ.
- Mùa hè, mặt trời lên gần đỉnh đầu và có lúc lệch về phía bắc: quanh hạ chí, mặt trời trưa ở hầu hết lãnh thổ Việt Nam nằm hơi lệch về phía bắc so với thiên đỉnh. Kết quả là tường hướng bắc, sân phía bắc nhà cũng nhận được nắng vào sáng sớm và chiều muộn mùa hè, điều không xảy ra ở châu Âu.
- Có hai ngày trong năm mặt trời đứng bóng: mặt trời đi qua đúng thiên đỉnh, bóng vật thẳng đứng gần như biến mất. Ở Hà Nội, khoảng cuối tháng 5 và giữa tháng 7; ở TP.HCM, khoảng cuối tháng 4 và giữa tháng 8.
- Nắng chiều phía tây luôn gắt: quanh năm, nắng chiều xiên thấp từ phía tây đi sâu vào hiên, vào phòng, và nung nóng tường hướng tây.
Vì vậy một góc sân có nắng vào tháng 6 có thể trong bóng hoàn toàn vào tháng 12, nhất là phía bắc của tường và nhà. Đo nắng chỉ một lần vào mùa hè rồi trồng cây cho cả năm là chưa đủ.
Cách vẽ bản đồ nắng trong một ngày
- Vẽ mặt bằng sân lên giấy kẻ ô theo tỷ lệ, ghi tường, cây lớn, mái hiên, hướng bắc.
- Chọn một ngày nắng, đứng ở một chỗ cố định nhìn bao quát sân (cửa sổ tầng hai là lý tưởng).
- Chụp ảnh mỗi hai giờ, ví dụ 7 giờ, 9 giờ, 11 giờ, 13 giờ, 15 giờ, 17 giờ.
- Tô vùng nắng của mỗi lần chụp lên một bản sao mặt bằng, hoặc dùng các màu khác nhau trên cùng một bản.
- Cộng số giờ: mỗi ô trên mặt bằng được nắng ở bao nhiêu lần chụp, nhân với hai là ra số giờ nắng xấp xỉ.
- Lặp lại vào mùa khác, tốt nhất một lần quanh tháng 6 và một lần quanh tháng 12.
Có nhiều phần mềm, trang web mô phỏng đường đi mặt trời theo toạ độ và ngày tháng; chúng hữu ích để dự đoán bóng của một bức tường hay một ngôi nhà chưa xây. Nhưng với sân đã có, quan sát thật vẫn chính xác hơn, vì nó tính cả cây hàng xóm, mái che, và cả những bề mặt phản chiếu ánh sáng.
Chia vùng nắng và chọn cây
Các hội làm vườn như Royal Horticultural Society thường dùng một cách chia tương đối như sau. Cách chia gốc ở xứ ôn đới, nắng xứ nhiệt đới gắt hơn, nên ở Việt Nam nhiều loài "ưa nắng" vẫn thích được che bớt nắng chiều.
| Vùng | Nắng trực tiếp mỗi ngày | Hướng chọn cây |
|---|---|---|
| Nắng đầy | Khoảng sáu giờ trở lên | Cây hoa ưa nắng, cây ăn trái làm lớp trong thiết kế, cỏ |
| Bán râm | Khoảng ba tới sáu giờ | Phần lớn cây bụi lá, nhiều cây hoa chịu bóng một phần |
| Râm | Dưới ba giờ, hoặc chỉ ánh sáng tản | Cây lá chịu bóng, dương xỉ, thảm phủ chịu ẩm |
| Râm sâu | Gần như không có nắng trực tiếp | Rất ít loài sống tốt; cân nhắc lát nền, đặt đá, chậu đổi luân phiên |
Nắng sáng và nắng chiều không như nhau
Hai chỗ cùng có bốn giờ nắng có thể rất khác nhau: bốn giờ nắng sáng dịu, mát, lá còn đẫm sương; bốn giờ nắng chiều gắt, nóng, đi kèm tường hấp nhiệt. Nhiều loài bán râm sống tốt ở phía đông nhà nhưng cháy lá ở phía tây. Khi ghi bản đồ, đánh dấu riêng vùng chỉ có nắng chiều.
Ánh sáng phản xạ và nhiệt từ tường
Không chỉ nắng trực tiếp. Tường trắng, mặt nước, sân lát đá sáng màu phản chiếu ánh sáng vào những góc tưởng là râm, đủ cho nhiều cây lá sống tốt. Ngược lại, tường gạch thô, tường sơn tối, mặt tường bê tông hấp nắng chiều rồi toả nhiệt suốt buổi tối; cây trồng sát chân tường tây phải chịu cả nắng lẫn hơi nóng.
Đây là một công cụ thiết kế: sơn sáng một bức tường để làm sáng sân sau, hoặc trồng cây leo phủ tường tây để tường bớt nóng. Bài về sân sau nhà ống trong danh mục vườn nhỏ phố thị bàn kỹ về cách dùng tường sáng màu.
Cây cũng là "mái che" đổi theo mùa
Một cây lớn trong sân tạo ra vùng râm của riêng nó, và vùng râm ấy đổi theo mùa. Ở miền Bắc, một số cây rụng lá vào mùa đông như bàng: tán thưa dần đúng lúc trời lạnh và nắng thấp, để nắng đông lọt xuống sân; sang hè tán dày lại che nắng. Đó là kiểu "mái che tự điều chỉnh" mà người làm vườn có thể chủ động dùng: trồng cây rụng lá mùa đông ở phía nam hoặc phía tây nhà, nơi mùa hè cần bóng và mùa đông cần nắng.
Ngược lại, cây thường xanh tán dày trồng sát phía nam nhà sẽ che nắng quanh năm, kể cả những ngày đông ẩm cần nắng nhất. Khi trồng cây mới, nghĩ tới kích thước tán sau mười năm, không phải lúc mua về.
Dùng bản đồ nắng vào bố cục
- Chỗ ngồi buổi sáng đặt nơi có nắng sớm và bóng trưa. Chỗ ngồi buổi chiều đặt nơi có bóng từ phía tây.
- Mặt nước có sen, súng cần chỗ nhiều nắng; danh mục ao sen hồ cá có bài riêng.
- Lối đi chỗ râm sâu dễ rêu trơn: chọn vật liệu nhám, thoát nước tốt.
- Vùng râm sâu có thể là nơi đặt đá, sỏi, chum nước, ghế; không nhất thiết phải cố trồng cây.
- Chỗ phơi đồ cần nắng trực tiếp; đừng để nó chiếm vùng nắng đẹp nhất nếu có chỗ khác.
Người muốn hiểu sâu hơn về chuyện mặt trời và kiến trúc có thể tìm đọc các tài liệu về thiết kế thụ động, chống nóng cho nhà ở vùng nhiệt đới; những nguyên tắc che nắng tây, đón gió mát ở đó áp dụng thẳng cho vườn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết sân nhà được bao nhiêu giờ nắng?
Vẽ mặt bằng sân, rồi trong một ngày nắng đứng một chỗ cố định chụp ảnh sân mỗi hai giờ, tô vùng có nắng lên mặt bằng và cộng lại. Lặp lại vào mùa hè và mùa đông vì đường đi mặt trời khác nhau nhiều.
Cây ưa nắng cần bao nhiêu giờ nắng mỗi ngày?
Theo cách chia thường gặp của các hội làm vườn, nắng đầy là khoảng sáu giờ nắng trực tiếp trở lên, bán râm khoảng ba tới sáu giờ, râm dưới ba giờ. Ở xứ nhiệt đới nắng gắt hơn, nhiều cây ưa nắng vẫn thích được che bớt nắng chiều.
Sân phía bắc nhà có nắng không?
Ở Việt Nam, sân phía bắc nhà có thể nhận nắng vào sáng sớm và chiều muộn mùa hè, vì quanh hạ chí mặt trời lệch về phía bắc. Mùa đông thì phía bắc nhà thường nằm trong bóng, nên cần đo cả hai mùa.
Nắng sáng và nắng chiều khác nhau thế nào với cây?
Nắng sáng dịu và mát, nắng chiều gắt và đi kèm hơi nóng toả ra từ tường đã hấp nhiệt. Nhiều cây bán râm sống tốt ở phía đông nhưng cháy lá ở phía tây, dù số giờ nắng như nhau.
Trồng cây gì ở phía tây nhà để chắn nắng?
Cây có tán đủ rộng, chịu được nắng chiều gắt; nếu muốn mùa đông vẫn có nắng thì chọn cây rụng lá vào mùa lạnh như bàng ở miền Bắc. Tường tây có thể phủ cây leo trên khung để giảm nóng cho tường.
