An toàn điện ngoài trời cho đèn, bơm và lọc hồ dựa trên bốn điều không được bỏ qua: mạch điện ra vườn phải có thiết bị chống dòng rò (thường gọi là aptomat chống giật, RCD hoặc ELCB), mọi thiết bị và ổ cắm phải đúng cấp chống nước cho chỗ đặt, dây dẫn đi trong ống bảo vệ và được đánh dấu, và việc đấu nối do thợ điện có chuyên môn làm. Nước, đất ẩm và kim loại ngoài vườn làm cho một sơ suất nhỏ về điện có thể gây chết người.
Vì sao điện ngoài vườn nguy hiểm hơn trong nhà
Trong nhà, dây điện nằm trong tường khô, người đứng trên sàn khô, thiết bị ít bị va đập. Ngoài vườn thì ngược lại:
- Nước ở khắp nơi: mưa, sương, nước tưới, nước hồ, đất ẩm. Người đứng chân trần trên cỏ ướt hay tay đang nhúng xuống hồ là đang nối đất rất tốt.
- Thiết bị đặt trong nước: bơm chìm, đèn dưới nước, lọc UV, tất cả làm việc trong hoặc sát nước.
- Va đập và gặm nhấm: xẻng, máy cắt cỏ, chuột, mối có thể làm hỏng vỏ dây chôn nông.
- Nắng làm lão hoá: vỏ dây, hộp nhựa, ổ cắm phơi nắng nhiều năm giòn và nứt.
- Trẻ nhỏ và thú nuôi: tò mò với dây, đèn, hồ nước.
Vì vậy bài này không hướng dẫn đấu nối. Nó giúp chủ nhà biết cần đòi hỏi gì ở thợ điện, và biết những thói quen an toàn khi dùng.
Thiết bị chống dòng rò: lớp bảo vệ quan trọng nhất
Thiết bị chống dòng rò liên tục so sánh dòng điện đi ra và đi về trên mạch. Khi có một phần dòng điện "rò" đi đường khác, chẳng hạn qua người xuống đất, nó cắt điện trong khoảnh khắc. Ở Việt Nam thiết bị này hay được gọi là aptomat chống giật, CB chống dòng rò; trên tài liệu kỹ thuật thường ghi RCD, RCCB, RCBO hay ELCB.
- Mạch ra vườn nên có riêng: một mạch điện riêng cho vườn, có thiết bị chống dòng rò riêng, để khi có sự cố ngoài vườn chỉ mạch đó cắt, và để dễ cắt điện khi bảo trì.
- Loại bảo vệ người: thiết bị dùng để bảo vệ người khỏi điện giật thường là loại có ngưỡng tác động 30 mA. Thợ điện sẽ chọn đúng loại cho mạch.
- Thử định kỳ: thiết bị có nút thử (TEST). Bấm thử định kỳ theo khuyến cáo của nhà sản xuất, nhiều hãng khuyên mỗi tháng hoặc vài tháng một lần; nếu bấm mà không nhảy, gọi thợ thay ngay.
- Không "chập" cho đỡ nhảy: thiết bị nhảy liên tục là đang báo có rò điện. Tìm và sửa chỗ rò, không bỏ thiết bị hay đấu tắt qua nó.
Cấp bảo vệ chống nước: đọc ký hiệu IP
Đèn, ổ cắm, hộp nối, bơm ngoài trời đều có ký hiệu IP kèm hai chữ số. Chữ số thứ nhất nói về chống bụi, vật rắn; chữ số thứ hai nói về chống nước. Vài mức hay gặp:
| Ký hiệu | Ý nghĩa (theo tiêu chuẩn IEC 60529) | Hợp chỗ |
|---|---|---|
| IP44 | Chống vật rắn trên 1 mm, chống nước bắn tung toé từ mọi hướng | Dưới hiên có mái, chỗ chỉ bị hắt nước |
| IP65 | Kín bụi, chống tia nước phun | Đèn, ổ cắm, hộp nối ngoài trời phơi mưa |
| IP67 | Kín bụi, chịu ngâm nước tạm thời ở độ sâu giới hạn | Đèn âm sàn, chỗ có thể ngập khi mưa lớn |
| IP68 | Kín bụi, chịu ngâm nước liên tục theo điều kiện nhà sản xuất công bố | Đèn dưới nước, bơm chìm, thiết bị đặt trong hồ |
Ký hiệu IP chỉ đúng khi thiết bị được lắp đúng: nắp ổ cắm phải đóng, gioăng phải nằm đúng chỗ, đầu cáp vào hộp phải qua đầu bịt kín. Một đèn IP68 mà mối nối dây đặt trong hộp nối thường vứt dưới bụi cây thì cả hệ thống chỉ an toàn bằng cái hộp nối ấy.
Dây dẫn, ổ cắm và hộp nối
- Dây chuyên dụng cho ngoài trời, đi trong ống bảo vệ chịu va đập, chịu nắng. Dây chôn dưới đất phải ở độ sâu đủ để xẻng làm vườn không chạm tới, và có băng cảnh báo phía trên.
- Vẽ lại đường dây: sau khi lắp, ghi lại đường dây đi trên bản vẽ mặt bằng sân. Nhiều tai nạn xảy ra khi người làm vườn năm sau đào trúng dây mà không ai nhớ nó nằm đâu.
- Ổ cắm ngoài trời có nắp, đặt cao khỏi mặt đất, ở chỗ không bị ngập, không bị nước tưới phun thẳng vào.
- Không dùng dây nối dài trong nhà kéo ra vườn làm nguồn lâu dài, không quấn băng keo thay cho hộp nối. Dây nối dài tạm thời cho máy cắt cỏ, máy rửa áp lực phải là loại dùng ngoài trời và cuộn lại khi xong.
- Bộ nguồn, biến áp, bộ hẹn giờ đặt ở chỗ khô, có mái che hoặc trong hộp đúng cấp chống nước.
Điện áp thấp: lựa chọn an toàn hơn cho đèn vườn
Nhiều hệ đèn sân vườn dùng điện áp cực thấp, thường 12 hoặc 24 vôn, qua một bộ nguồn an toàn đặt ở chỗ khô. Dây đèn sau bộ nguồn mang điện áp thấp, nên nếu bị xẻng cắt hay chuột gặm thì nguy cơ điện giật nhỏ hơn nhiều so với dây điện lưới. Hệ này hợp với đèn lối đi, đèn chiếu cây, đèn rải rác trong bồn.
Phía đầu vào bộ nguồn vẫn là điện lưới, vẫn phải có chống dòng rò, vẫn do thợ điện làm. Điện áp thấp không có nghĩa là tự làm tuỳ ý.
Bơm, lọc và đèn trong hồ: nhóm cần cẩn trọng nhất
Hồ cá, ao sen, thác nước non bộ là nơi điện và nước gặp nhau trực tiếp.
- Chỉ dùng bơm, đèn, lọc UV được thiết kế cho hồ ngoài trời, có cấp chống nước phù hợp, có hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Luôn cắt điện trước khi thò tay xuống nước để vệ sinh bơm, thay bóng UV, gỡ rác ở cửa hút. Rút phích không đủ nếu thiết bị đấu cứng; cắt aptomat của mạch vườn.
- Thiết bị hỏng vỏ, dây nứt thì thay, không dán vá rồi thả lại xuống nước.
- Có thể bố trí công tắc cắt điện ngay cạnh hồ (loại chống nước) để tiện cắt điện khi bảo trì, theo tư vấn của thợ điện.
- Đèn UV không được nhìn trực tiếp khi đang bật ngoài vỏ; lắp và thay theo hướng dẫn.
Mặt nước có điện cũng là mặt nước có trẻ nhỏ. Hồ phải có rào hoặc nắp lưới chịu lực nếu nhà có trẻ dưới năm tuổi; điện và nước sâu là hai mối nguy cộng lại.
Sau mưa bão, ngập nước
- Nếu sân bị ngập lên tới ổ cắm, hộp nối, bộ nguồn: cắt điện mạch vườn, không lội qua chỗ ngập có thiết bị điện.
- Sau khi nước rút, nhờ thợ điện kiểm tra, sấy khô hoặc thay thiết bị trước khi đóng điện lại.
- Cây đổ đè lên dây, giàn đổ kéo theo đèn: cắt điện trước khi dọn.
- Thiết bị chống dòng rò nhảy sau mưa là dấu hiệu nước đã vào đâu đó; không đóng lại liên tục, tìm chỗ hỏng.
Danh sách hỏi thợ điện trước khi làm điện vườn
- Mạch vườn có thiết bị chống dòng rò riêng không, loại nào?
- Đèn, ổ cắm, hộp nối dùng cấp IP nào, ở vị trí nào?
- Dây đi trong ống gì, chôn sâu bao nhiêu, có băng cảnh báo không?
- Có bản vẽ đường dây sau khi làm xong không?
- Đèn vườn dùng điện lưới hay điện áp thấp?
- Chỗ nào cắt điện nhanh khi cần bảo trì bơm, lọc?
Câu hỏi thường gặp
Lắp đèn sân vườn có cần aptomat chống giật không?
Cần. Mạch điện ra vườn nên có thiết bị chống dòng rò riêng, loại bảo vệ người thường có ngưỡng tác động 30 mA, để cắt điện ngay khi có dòng rò qua người hay xuống đất. Việc chọn và lắp nên do thợ điện có chuyên môn làm.
Đèn dưới nước hồ cá cần chuẩn IP bao nhiêu?
Thiết bị ngâm nước liên tục như đèn dưới nước, bơm chìm cần cấp IP68 theo điều kiện nhà sản xuất công bố. Đèn và ổ cắm phơi mưa ngoài trời thường cần từ IP65 trở lên, và phải được lắp đúng cách để giữ được cấp bảo vệ ấy.
Có nên dùng đèn 12V cho sân vườn không?
Hệ đèn điện áp cực thấp 12 hoặc 24 vôn qua bộ nguồn an toàn giảm nhiều nguy cơ giật khi dây bị cắt, gặm. Tuy vậy, đầu vào bộ nguồn vẫn là điện lưới, vẫn cần chống dòng rò và thợ điện lắp.
Vệ sinh bơm hồ cá cần lưu ý gì về điện?
Luôn cắt điện mạch vườn trước khi thò tay xuống nước để vệ sinh bơm, thay bóng UV hay gỡ rác. Thiết bị có vỏ hỏng, dây nứt phải thay, không dán vá rồi thả lại xuống nước.
Vì sao aptomat chống giật ngoài vườn hay nhảy khi mưa?
Thường là nước đã vào ổ cắm, hộp nối, đèn hay dây bị hỏng vỏ, gây rò điện. Không đóng lại liên tục hay bỏ thiết bị; cắt mạch và nhờ thợ điện tìm, sửa chỗ rò.
