Vườn chùa Việt thường được sắp theo một trục từ ngoài vào: hồ sen hoặc ao nước trước cổng, tam quan, sân chùa có cây đại, cây bồ đề, rồi mới tới tiền đường, chính điện; phía sau và hai bên là vườn tháp, vườn cây và nhà tăng. Mỗi lớp cảnh làm một việc: mặt nước làm dịu và tĩnh, tam quan đánh dấu bước từ đời thường vào cõi thiền, sân rộng có bóng cây cổ thụ cho người dừng lại. Đó là bài học bố cục rất rõ về cách một khu vườn dẫn người đi chậm lại.
Trục chùa: từ mặt nước tới chính điện
Không có hai ngôi chùa giống nhau, nhưng nhiều chùa ở đồng bằng Bắc Bộ và Huế có chung một trình tự cảnh. Bảng dưới tóm lại trình tự đó dưới góc vườn, không đi vào kiến trúc hay nghi lễ.
| Lớp | Thành phần | Vai trò cảnh quan |
|---|---|---|
| 1 | Hồ sen, ao, giếng | Mặt nước mở rộng tầm nhìn, làm mát, phản chiếu mái chùa |
| 2 | Tam quan | Cổng ba lối, khung cảnh đầu tiên; bước qua là vào không gian khác |
| 3 | Sân chùa | Khoảng trống rộng, có cây đại, bồ đề, bồn hoa; chỗ dừng, chỗ tụ họp ngày lễ |
| 4 | Gác chuông, tiền đường, chính điện | Đích của trục, mái chồng lên nền cây |
| 5 | Vườn tháp | Thường ở phía sau hoặc bên cạnh, tháp mộ các vị sư giữa cây xanh |
| 6 | Vườn sau, nhà tăng | Cây ăn quả, rau, khu sinh hoạt, kín đáo |
Hồ sen trước chùa
Nhiều chùa có hồ hay ao ở phía trước, có nơi hình vuông, có nơi hình bán nguyệt, có nơi chỉ là một cái ao tự nhiên. Hoa sen gắn với Phật giáo vì hình ảnh mọc lên từ bùn mà không vướng bùn. Bên cạnh ý nghĩa ấy, mặt nước trước chùa có những việc rất cụ thể trong bố cục:
- Tạo khoảng lùi. Người đứng bên kia hồ nhìn được trọn mặt tiền chùa, không bị sát quá.
- Nhân đôi cảnh. Mặt nước lặng phản chiếu mái, cây, trời; cảnh như dài gấp đôi.
- Làm mát. Gió đi qua mặt nước trước khi vào sân.
- Chứa nước. Như ao nhà dân, hồ chùa nhận nước mưa từ sân và mái.
Ví dụ nổi tiếng nhất là chùa Một Cột ở Hà Nội. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, chùa Diên Hựu được dựng năm 1049 dưới thời vua Lý Thái Tông, với ngôi điện nhỏ đặt trên một cột đá giữa hồ. Công trình hôm nay là bản dựng lại nhiều lần, nhưng ý tưởng "toà sen nở giữa mặt nước" vẫn được giữ: một khối kiến trúc nhỏ mà nổi bật hẳn nhờ hồ vuông bao quanh.
Chùa Thầy (Sài Sơn, Hà Nội) có ao lớn trước chùa gọi là Long Trì, giữa ao là thuỷ đình, có hai cầu có mái bắc qua mặt nước, thường gọi là cầu Nhật Tiên và Nguyệt Tiên. Đây là một trong những cụm "chùa – ao – núi" đẹp nhất miền Bắc, nơi mặt nước, công trình và núi đá vôi phía sau cùng làm thành một bức tranh.
Ở Huế, chùa Từ Hiếu nằm giữa đồi thông, có hồ nước hình bán nguyệt. Không gian ở đây cho thấy vườn chùa Huế hoà vào rừng đồi chứ không khép trong tường.
Tam quan: khung cửa của cảnh
Tam quan là cổng chùa có ba lối, lối giữa lớn hơn hai lối bên. Về mặt cảnh quan, tam quan làm hai việc. Thứ nhất, nó là "khung tranh": đứng từ ngoài nhìn qua lối giữa, khách thấy một mảng sân, một gốc cây, mái chùa xa xa, như một bức ảnh được đóng khung. Thứ hai, nó tạo bước chuyển: tiếng đường phố, tiếng chợ dừng lại ở cổng, bên trong là sân rộng và tĩnh.
Nhiều tam quan có gác chuông ở trên; có chùa lại đặt gác chuông ở cuối trục, như chùa Keo (Thái Bình cũ) nổi tiếng với gác chuông gỗ nhiều tầng mái. Với người làm vườn, điều đáng học là cách dùng một công trình nhỏ để đóng khung một cảnh lớn.
Sân chùa và những cây quen thuộc
Cây đại
Cây đại (miền Nam gọi là cây sứ) gần như là cây biểu trưng của sân chùa Bắc Bộ. Thân sần, cành phân nhánh như gạc hươu, mùa khô rụng lá còn trơ cành, mùa mưa nở hoa trắng nhuỵ vàng, thơm nhẹ. Cây đại già cả trăm năm có dáng xoè, gốc lớn, rất hợp để đứng giữa sân hoặc hai bên lối vào. Nhựa cây đại màu trắng, có thể gây kích ứng da và mắt, nên khi bẻ cành hay cắt tỉa cần cẩn thận, nhà có trẻ nhỏ nên lưu ý.
Cây bồ đề
Bồ đề gắn với tích Đức Phật thành đạo dưới gốc cây. Nhiều chùa Việt trồng bồ đề trong sân hoặc trước tiền đường, có nơi được nói là cây con chiết từ cây bồ đề ở Ấn Độ. Bồ đề lớn rất nhanh, tán rộng, rễ khoẻ, nên chỉ hợp với sân rộng, xa móng nhà và tường.
Các cây khác
Sân chùa còn hay có cây ngọc lan, cây vạn tuế, cây thiên tuế, các khóm trúc, hàng cau và những bồn hoa trồng hoa để cúng. Cây đa thường đứng ở cổng làng, bến nước, đầu ngõ dẫn vào chùa hơn là trong sân.
Vườn tháp và vườn sau
Vườn tháp là nơi đặt các tháp mộ của các vị sư trụ trì qua nhiều đời. Tháp có nhiều tầng, xây gạch hoặc đá, đứng rải rác dưới tán cây. Vườn tháp thường yên tĩnh hơn hẳn sân chùa, cây cối tự nhiên, cỏ mọc giữa các bậc đá. Đi trong vườn tháp của những chùa cổ như chùa Bút Tháp hay các chùa vùng Kinh Bắc, có thể cảm nhận rõ thế nào là một khu vườn được để "già" theo thời gian.
Vườn sau chùa phục vụ đời sống của nhà chùa: rau, cây ăn quả, cây làm thuốc. Đây là phần ít được chăm cho đẹp nhưng lại cho thấy rõ nhất mối liên hệ giữa vườn và cuộc sống thường ngày.
Vì sao vườn chùa gây cảm giác tĩnh
Cảm giác "tĩnh" ở chùa không chỉ do tiếng chuông, tiếng kinh. Bố cục góp phần lớn:
- Lối vào dài. Từ cổng ngoài tới chính điện có nhiều lớp, mỗi lớp làm người đi chậm thêm một nhịp.
- Khoảng trống lớn. Sân chùa rộng, ít đồ, mắt được nghỉ.
- Cây ít loài mà lớn. Vài cây cổ thụ thay vì nhiều cây nhỏ. Bóng cây rộng, ổn định.
- Mặt nước lặng. Hồ không có đài phun, chỉ phản chiếu.
- Vật liệu cũ. Gạch, đá, gỗ có rêu và màu thời gian, không bóng loáng.
Năm điều này áp dụng được ngay cho một khoảng sân nhà: ít thứ hơn, mỗi thứ lớn hơn, chừa khoảng trống, có một mặt nước lặng và để vật liệu được già đi.
Đi thăm vườn chùa: gợi ý
- Chùa Một Cột (Hà Nội): xem cách một hồ vuông nhỏ nâng giá trị của một công trình rất nhỏ.
- Chùa Thầy (Hà Nội): ao Long Trì, thuỷ đình, cầu có mái, núi đá vôi phía sau.
- Chùa Keo (Thái Bình cũ, nay thuộc Hưng Yên): trục dài, hồ nước, gác chuông gỗ.
- Chùa Bút Tháp (Bắc Ninh): sân, hành lang, vườn tháp cổ.
- Chùa Từ Hiếu (Huế): hồ bán nguyệt, đồi thông, vườn chùa hoà vào rừng.
Khi đi, mặc trang phục kín đáo, giữ yên lặng, không hái hoa, bẻ cành, không trèo lên tháp. Nếu dẫn trẻ nhỏ, giữ trẻ sát bên khi đi quanh hồ sen, vì bờ hồ chùa thường không có rào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trước chùa thường có hồ sen?
Sen gắn với Phật giáo vì hình ảnh mọc từ bùn mà không vướng bùn. Về bố cục, hồ trước chùa tạo khoảng lùi để nhìn trọn mặt tiền, phản chiếu mái chùa, làm mát gió và chứa nước mưa.
Vì sao sân chùa hay trồng cây đại?
Cây đại sống lâu, dáng xoè đẹp, hoa trắng thơm nhẹ và chịu được nắng sân rộng. Cây già trăm năm thành điểm nhấn của sân chùa. Nhựa cây có thể gây kích ứng nên cần cẩn thận khi cắt tỉa.
Tam quan chùa là gì?
Tam quan là cổng chùa có ba lối, lối giữa lớn hơn hai lối bên. Về cảnh quan, nó đóng khung cảnh sân chùa khi nhìn từ ngoài và đánh dấu bước chuyển từ đời thường vào không gian tĩnh.
Chùa nào ở miền Bắc có vườn và hồ đẹp?
Chùa Thầy có ao Long Trì, thuỷ đình và hai cầu có mái; chùa Một Cột có hồ vuông bao quanh; chùa Keo có trục dài và hồ nước trước cổng. Mỗi nơi cho một bài học khác về mặt nước trong vườn.
Vườn tháp trong chùa là gì?
Vườn tháp là khu đặt tháp mộ các vị sư trụ trì qua nhiều đời, thường ở phía sau hoặc bên cạnh chùa, giữa cây xanh. Đây thường là góc yên tĩnh và cổ kính nhất của khuôn viên chùa.
