Muốn làm mới vườn nhà cũ ở quê mà vẫn giữ hồn xưa, nguyên tắc gọn nhất là: giữ khung, sửa xương, thay da. Khung là bố cục ao – sân – nhà – vườn và những cây già; xương là đường thoát nước, nền sân, lối đi, hàng rào; da là lớp bề mặt như chậu cây, bồn hoa, đèn, chỗ ngồi. Hỏng ở đâu sửa ở đó, cái gì còn tốt thì giữ, và đừng đổ bê tông lên những thứ mà mấy đời trước đã làm đúng.
Bước một: đọc khu vườn trước khi đụng tay
Việc đầu tiên không phải là gọi thợ mà là đi một vòng, vẽ lại hiện trạng. Một tờ giấy kẻ ô, một cây thước dây, vài buổi đứng ở các góc vườn vào sáng, trưa, chiều. Ghi lại:
- Bố cục. Nhà quay hướng nào, sân ở đâu, ao ở đâu, vườn sau rộng bao nhiêu, cổng ngõ chỗ nào.
- Cây giữ được. Cây nào già, khoẻ, đẹp dáng; cây nào sâu mục, nghiêng nguy hiểm, rễ đang phá nền.
- Đường nước. Mưa xuống thì nước đi đâu, chỗ nào đọng, rãnh nào tắc, ao còn thông với mương không.
- Vật liệu cũ. Gạch sân, ngói, đá ong, đá kê chân cột, thành giếng: cái gì còn dùng được.
- Nhu cầu mới. Có xe ô tô không, có người già cần lối đi phẳng, có trẻ nhỏ cần chỗ chơi an toàn, có muốn chỗ ngồi uống trà buổi tối.
Hỏi thêm người lớn tuổi trong nhà: cây này ai trồng, năm nào lụt tới đâu, chỗ nào xưa là giếng. Những câu chuyện ấy vừa là ký ức gia đình, vừa là thông tin kỹ thuật quý hơn bất kỳ khảo sát nào.
Bước hai: phân loại giữ – sửa – bỏ – thêm
| Nhóm | Thường gồm | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Giữ nguyên | Cây già khoẻ, hướng nhà, vị trí ao, cổng ngõ, giếng còn tốt | Không động vào, chỉ dọn quanh |
| Sửa | Sân gạch lún, rãnh tắc, bờ ao sạt, hàng rào thưa, bể nước nứt | Làm lại phần hỏng bằng vật liệu cũ hoặc tương đương |
| Bỏ | Cây chết, cây nguy hiểm, công trình tạm chắn lối, vật chứa đọng nước | Dọn đi, ghi lại chỗ trống để thiết kế lại |
| Thêm | Đèn, chỗ ngồi, lối đi cho xe, tay vịn, rào an toàn quanh ao | Thêm nhẹ nhàng, không phá cấu trúc cũ |
Nguyên tắc chung: nhóm "giữ" và "sửa" nên chiếm phần lớn. Nếu bảng nghiêng hẳn về "bỏ" và "thêm", đó không còn là làm mới vườn cũ mà là làm vườn mới trên đất cũ.
Những thứ đáng giữ nhất
Cây già
Một cây nhãn, cây mít, cây khế vài chục năm tuổi không mua được bằng bất cứ giá nào, vì không ai rút ngắn được thời gian. Cây già cho bóng mát ngay, cho khu vườn chiều sâu và câu chuyện. Nếu cây có cành khô nguy hiểm, mời người có kinh nghiệm cắt tỉa chứ đừng chặt cả cây. Khi đổ móng, đào rãnh gần gốc, tránh cắt rễ lớn.
Ao
Ao là hệ thoát nước và điều hoà của cả khuôn viên. Lấp ao để lấy đất xây thêm là quyết định nhiều nhà hối tiếc: sân ngập, vườn úng, mùa hè nóng hơn. Nếu ao bẩn, nạo vét, kè lại bờ; nếu ao quá lớn so với nhu cầu, thu hẹp một phần nhưng giữ đường nước vào ra.
Vật liệu cũ
Gạch sân, ngói mũi hài, đá ong, đá tảng kê chân cột có màu thời gian mà vật liệu mới không có. Khi tháo dỡ phần nào, xếp gọn vật liệu cũ lại để dùng lát lối đi, xây bồn cây, làm bậc thềm. Một lối đi lát gạch cũ giữa vườn mới là cách nối hai thời gian rất tự nhiên.
Những chỗ cần sửa cho đúng kỹ thuật
- Nền sân và độ dốc. Sân cũ thường lún lồi lõm. Bóc gạch, đầm lại nền, tạo dốc nhẹ về phía rãnh hoặc ao, lát lại.
- Rãnh và cống. Thông rãnh cũ, làm nắp đậy bằng tấm ghi hoặc đá có khe. Kiểm tra cống ra mương có bị lấp bởi đường làng mới làm cao hơn không, đây là lỗi rất hay gặp khiến vườn cũ bỗng dưng ngập.
- Bờ ao. Kè bằng đá, gạch hoặc cọc tre kết hợp trồng cây giữ bờ. Làm một đoạn bậc xuống thoải, có tay vịn.
- Hàng rào. Trồng dặm chỗ thưa, xén lại. Nếu cần an ninh hơn, đặt lưới thép phía trong, cây vẫn ở ngoài.
- Tường chắn đất, bồn xây cao. Nếu có tường đất cao, non bộ lớn hay bể nước trên cao, nên hỏi kỹ sư kết cấu trước khi sửa hay xây thêm. Đất ướt, đá và nước đều rất nặng, đổ sập là nguy hiểm.
Thêm tiện nghi mà không làm mất hồn
Người ở hôm nay cần những thứ mà vườn xưa không có. Có thể thêm nhẹ nhàng:
- Chỗ để xe. Thay vì đổ bê tông cả sân, làm hai dải đá hoặc gạch cho bánh xe, giữa trồng cỏ. Đặt chỗ đỗ ở mép sân gần cổng, không chiếm giữa sân.
- Đèn. Đèn thấp chiếu lối đi, một hai đèn hắt lên tán cây già. Tránh đèn pha trắng chói làm mất vẻ quê. Mọi thiết bị điện ngoài trời phải có thiết bị chống giật, dây và ổ chuẩn chống nước, do thợ điện lắp.
- Chỗ ngồi. Một bộ bàn ghế đá hay gỗ dưới bóng cây, nhìn ra ao hoặc ra sân. Chỗ ngồi biến vườn từ chỗ "để nhìn" thành chỗ "để ở".
- Lối đi cho người già. Lối phẳng, không trơn, không bậc cao, có tay vịn ở chỗ dốc. Rêu trên gạch cũ đẹp nhưng nguy hiểm.
- An toàn cho trẻ. Rào quanh ao phía sân, nắp chịu lực cho giếng không dùng, không để chum vại hở. Trẻ nhỏ có thể chết đuối ở nước rất nông.
Những sai lầm thường gặp
| Sai lầm | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Đổ bê tông kín sân | Nóng, đọng nước, mất vẻ cũ | Lát gạch, chừa mạch thấm, chỉ đổ dải cho xe |
| Lấp ao | Vườn ngập, mất chỗ chứa nước | Nạo vét, thu hẹp nếu cần, giữ đường nước |
| Chặt cây già lấy chỗ | Mất bóng mát, mất chiều sâu vườn | Đặt công trình mới tránh cây, cắt tỉa thay vì chặt |
| Trồng toàn cây cảnh "thời thượng" | Lạc lõng, khó sống với đất và khí hậu | Ưu tiên loài đã sống tốt trong vùng |
| Bứng cây cổ thụ từ nơi khác về | Cây dễ chết, có thể vi phạm pháp luật nếu là cây rừng | Mua cây ở vườn ươm, nhớ rằng khai thác cây rừng chịu quy định của Luật Lâm nghiệp 2017 |
| Đặt non bộ, tượng to giữa sân | Phá khoảng trống, rối mắt | Đặt điểm nhấn ở mép sân hoặc trên trục, giữ sân trống |
Làm theo đợt, không làm một lần
Vườn cũ có nhịp của nó. Làm một lần cho xong thường dẫn tới quyết định vội. Một trình tự hợp lý:
- Mùa khô đầu tiên: sửa xương — nền sân, rãnh, bờ ao, hàng rào. Đây là việc nặng, cần trời khô.
- Mùa mưa đầu tiên: quan sát. Nước đi đâu, chỗ nào còn đọng, cây nào hồi lại sau khi dọn.
- Mùa khô thứ hai: thêm tiện nghi — đèn, chỗ ngồi, lối đi mới.
- Đầu mùa mưa thứ hai: trồng cây mới, vì cây mới trồng cần mưa để bén rễ.
Làm theo đợt còn giúp chi phí không dồn một lúc, và cho cả nhà thời gian bàn bạc. Vật liệu địa phương, thợ trong làng và cây từ vườn ươm gần nhà thường là lựa chọn tiết kiệm và hợp cảnh hơn đồ mang từ xa về.
Câu hỏi thường gặp
Sửa vườn nhà cũ ở quê nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng việc vẽ lại hiện trạng: bố cục, cây giữ được, đường nước, vật liệu cũ, nhu cầu mới. Sau đó phân loại giữ, sửa, bỏ, thêm, và ưu tiên sửa phần nền, rãnh, bờ ao trước khi thêm tiện nghi.
Có nên lấp ao trong vườn cũ không?
Thường là không nên, vì ao là nơi chứa và thoát nước cho cả khuôn viên. Lấp ao dễ làm sân và vườn ngập. Nếu ao quá lớn, có thể nạo vét, thu hẹp một phần nhưng giữ đường nước vào ra.
Làm sao giữ được nét xưa khi sửa vườn?
Giữ bố cục ao, sân, nhà, vườn; giữ cây già; dùng lại gạch, ngói, đá ong cũ cho lối đi và bồn cây; thêm đèn, chỗ ngồi nhẹ nhàng mà không phá cấu trúc cũ.
Sân cũ ở quê có nên đổ bê tông để đỗ ô tô?
Không cần đổ cả sân. Có thể làm hai dải đá hoặc gạch cho bánh xe, giữa trồng cỏ, đặt chỗ đỗ ở mép sân gần cổng. Như vậy sân vẫn thoát nước và giữ được vẻ cũ.
Vườn cũ có ao, giếng thì cần lưu ý an toàn gì cho trẻ nhỏ?
Rào quanh ao ở phía sân, làm bậc xuống thoải có tay vịn, đậy nắp chịu lực cho giếng không dùng, không để chum vại hở. Không để trẻ chơi một mình gần nước, kể cả nước nông.
