Giếng trời, sân trong nhà phố cổ Hà Nội và Hội An: lá phổi nhà ống

Giếng trời, hay sân trong, là khoảng trống không mái nằm giữa lòng một ngôi nhà ống, thường kẹp giữa nhà trước và nhà sau; ở phố cổ Hà Nội và Hội An, nó là "khu vườn" duy nhất của những ngôi nhà mặt tiền chỉ ba bốn mét mà sâu vài chục mét. Giếng trời đưa ánh sáng xuống tận giữa nhà, tạo luồng gió hút từ dưới lên, hứng nước mưa và là nơi đặt chum nước, bể cạn, chậu cây. Đây là bài học xưa nhất và vẫn hữu ích nhất cho nhà phố Việt hôm nay.

Vì sao nhà phố cổ có hình ống

Ở phố buôn bán, mặt tiền là thứ quý nhất: ai cũng muốn có một khoảng cửa nhìn ra đường để mở cửa hàng. Đất được chia thành những dải hẹp và dài vuông góc với phố. Ở khu phố cổ Hà Nội, nhiều lô có mặt tiền chỉ khoảng ba tới bốn mét nhưng kéo sâu vào trong vài chục mét. Hội An cũng có kiểu nhà dài tương tự, chạy từ phố chính xuyên ra phía sông.

Một ngôi nhà như thế, nếu xây kín từ đầu tới cuối, giữa nhà sẽ tối và bí. Giải pháp của người xưa là chia nhà thành nhiều khối, xen giữa là các khoảng sân trống. Mỗi khoảng sân là một "lá phổi".

Cấu trúc một nhà ống có sân trong

Ở Hà Nội, ngôi nhà số 87 phố Mã Mây là một ví dụ được mở cửa cho khách vào xem. Nhà được trùng tu cuối thập niên 1990 trong chương trình hợp tác với thành phố Toulouse (Pháp), cho thấy rõ cách khối nhà trước, sân trong và khối nhà sau nối nhau. Ở Hội An, nhiều nhà cổ trên phố Nguyễn Thái Học, Trần Phú như nhà Tấn Ký mở cửa đón khách, có sân trong với chậu cây, bể nước nhỏ.

Sân trong làm được những việc gì

Đưa ánh sáng xuống giữa nhà

Ánh sáng từ trên trời rơi thẳng xuống sân, hắt lên tường, tràn vào các phòng hai bên. Nhờ vậy giữa một dãy nhà dài vẫn có những phòng sáng tự nhiên. Ánh sáng này dịu vì là ánh sáng phản chiếu, không gắt như nắng chiếu thẳng qua cửa sổ phía tây.

Tạo gió hút

Không khí trong sân bị nắng hun nóng sẽ bốc lên, kéo không khí mát hơn từ trong nhà và từ cửa trước, cửa sau đi vào thế chỗ. Hiện tượng này thường gọi là hiệu ứng ống khói. Nhờ vậy nhà dài vẫn có gió lưu thông dù hai bên là tường chung với hàng xóm, không có cửa sổ.

Hứng và thoát nước mưa

Mái các khối nhà dốc vào sân, nước mưa đổ xuống sân, theo rãnh chảy ra ngoài hoặc xuống hố ga. Có nhà đặt chum, bể hứng nước. Tiếng mưa rơi trong sân là một phần ký ức của người lớn lên trong nhà phố cổ.

Là vườn của cả nhà

Sân trong thường lát gạch, đá, đặt vài chậu cây, một bể cạn nhỏ có non bộ, có nhà thêm một giàn cây leo. Đây là nơi phơi đồ, rửa rau, ngồi uống trà, trẻ con chơi. Một khoảng sân mười mấy mét vuông mà gánh cả vai trò của khu vườn.

Cây và cảnh trong giếng trời

Giếng trời có ánh sáng đặc biệt: sáng nhưng chỉ có nắng trực tiếp vài giờ quanh trưa, phần còn lại là ánh sáng tán xạ. Vì thế cây trong giếng trời cần chọn loài chịu bóng bán phần hoặc chịu được nắng ngắn. Người xưa hay dùng:

• Chậu cây lá: các loại cây lá xanh bóng chịu bóng, trúc nhỏ, cau cảnh.
• Bể cạn có non bộ: nước, đá, rêu và vài cây nhỏ trên đá. Bể cạn cũng làm ẩm không khí.
• Dây leo trên tường: bám tường hoặc leo giàn trên miệng giếng, che bớt nắng trưa.
• Chum, lu nước: vừa chứa nước vừa làm điểm nhấn.

Một lưu ý quan trọng: giếng trời là nơi dễ đọng nước nhất trong nhà. Chậu cây có đĩa lót, chum nước hở, bể cạn nước tù đều là chỗ muỗi đẻ. Đĩa lót phải đổ nước thường xuyên, chum có nắp, bể cạn nên có nước luân chuyển nhờ bơm nhỏ hoặc thả cá ăn lăng quăng. Bơm điện ở chỗ ẩm ướt như giếng trời phải có thiết bị chống giật và do thợ điện lắp.

So sánh sân trong Hà Nội và Hội An

Hai đô thị cổ có điểm chung là nhà ống và sân trong, nhưng cảm giác khác nhau. Sân trong phố cổ Hà Nội thường hẹp hơn, cao hơn vì nhiều nhà đã lên tầng; tường rêu, ánh sáng rơi từ trên cao xuống như đáy giếng. Sân trong Hội An rộng hơn tương đối, có hành lang gỗ hai bên nối nhà trước với nhà sau, tường vàng, nhiều chậu cây, cảm giác mở hơn. Hội An được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1999, một phần lớn nhờ quần thể nhà phố này còn giữ được nguyên vẹn.

Hội An nay là phường thuộc thành phố Đà Nẵng sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025 (trước đó thuộc tỉnh Quảng Nam), nhưng khu phố cổ vẫn quen gọi là phố cổ Hội An.

Giếng trời cho nhà phố hôm nay

Nhà ống hiện đại ở Việt Nam thường rộng bốn, năm mét, sâu mười lăm, hai mươi mét, xây kín và cao nhiều tầng. Phòng giữa tối, cầu thang bí, phải bật đèn và điều hoà cả ngày. Giếng trời vẫn là giải pháp rẻ và hiệu quả nhất:

1. Đặt ở giữa chiều sâu nhà. Thường là cạnh cầu thang hoặc giữa phòng khách và bếp.
2. Thông lên mái. Mái giếng trời có thể là kính, tấm lấy sáng, hoặc để hở có lưới che, có khe thoát khí nóng phía trên.
3. Có chỗ cho cây ở đáy. Một bồn cây, một bể nước nhỏ, một mảng sỏi. Đáy giếng trời trồng cây sẽ làm mát không khí bốc lên.
4. Tính chống thấm và thoát nước. Giếng trời để hở thì đáy phải có hố thu, ống thoát đủ lớn. Bồn cây trong nhà phải chống thấm kỹ.
5. An toàn. Lan can quanh giếng trời ở các tầng trên phải đủ cao, khe hở hẹp để trẻ không chui lọt. Lưới bảo vệ ở miệng giếng trời nếu nhà có trẻ.

Kiến trúc sư Việt Nam đương đại có nhiều công trình nhà ống dùng giếng trời rất khéo, nhiều công trình được giải thưởng quốc tế. Người đang định xây nhà nên đưa giếng trời vào bản vẽ ngay từ đầu, vì thêm sau khi đã đổ sàn là rất khó.

Đi xem giếng trời ở đâu

• Nhà 87 Mã Mây (Hà Nội): nhà phố cổ mở cửa cho khách, thấy rõ khối nhà và sân trong.
• Các nhà cổ phố Nguyễn Thái Học, Trần Phú (Hội An): nhiều nhà mở cửa, sân trong có hành lang gỗ.
• Các hội quán người Hoa ở Hội An: sân trong rộng hơn, có bể cạn, non bộ, chậu kiểng.

Đứng ở sân trong vào buổi trưa, rồi quay lại lúc chiều muộn, sẽ thấy ánh sáng thay đổi thế nào. Đó là cách nhanh nhất để hiểu vì sao người xưa không bao giờ xây nhà dài mà không chừa lỗ trời.