Vườn Việt xưa hiếm khi khép mình sau tường cao: ranh giới thường là hàng rào cây như chè tàu xén vuông ở Huế, cúc tần và duối ở làng Bắc Bộ, dâm bụt (bông bụp) ở miền Tây, kèm một cổng ngõ nhỏ bằng hai trụ gạch hay một mái ngói con. Đó là "ranh giới mềm": đủ giữ gà vịt, phân đất nhà mình với ngõ chung, che bớt tầm nhìn, mà vẫn cho gió qua và cho hàng xóm thấy nhau. Học được cách làm rào cây và cổng ngõ là học được một nửa vẻ đẹp của vườn quê.
Vì sao người Việt chuộng rào cây
Có ba lý do thực tế. Thứ nhất là vật liệu: cây hàng rào tự mọc, giâm cành là sống, không tốn gạch đá. Thứ hai là khí hậu: tường gạch kín giữ nhiệt, chặn gió, làm sân nóng bí; hàng rào cây thì ngược lại, cho gió lọt qua kẽ lá, toả hơi ẩm. Thứ ba là lối sống làng: hàng xóm đi qua chào nhau qua rào, trẻ con chui rào sang chơi. Một bức tường cao là dấu hiệu khép kín mà nếp làng không chuộng.
Rào cây cũng có tác dụng chắn gió bão mạnh hơn người ta tưởng. Gió đập vào tường đặc tạo xoáy mạnh phía sau tường; còn qua hàng cây, gió bị chia nhỏ và yếu đi một cách đều hơn. Đó là lý do lũy tre làng từng là "bức thành" chắn bão của nhiều làng Bắc Bộ.
Các loài cây rào quen thuộc theo vùng
| Cây | Vùng hay gặp | Dáng rào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chè tàu | Huế, miền Trung | Lá nhỏ, mọc dày, xén thành khối vuông vức | Cần xén đều để giữ hình, hình ảnh đặc trưng của nhà vườn Huế |
| Cúc tần | Đồng bằng Bắc Bộ | Bụi mềm, lá thơm, mọc nhanh | Hay mọc lan; lá dùng trong bếp dân gian |
| Duối | Bắc Bộ, trung du | Thân cứng, lá ráp, xén được, sống rất lâu | Hàng rào duối cổ có thể sống hàng chục năm |
| Dâm bụt (bông bụp) | Cả nước, nhất là miền Nam | Dày, hoa đỏ nhiều mùa | Phải xén để rào không trổ cao, thưa gốc |
| Tre, tầm vông | Bắc Bộ, miền Nam | Lũy dày, cao | Chiếm đất, rễ lan rộng; hợp khuôn viên lớn |
| Ô rô, xương rồng rào | Nhiều vùng | Có gai, chống trộm, chống trâu bò | Không hợp lối đi có trẻ nhỏ |
Chè tàu: vách xanh của Huế
Nói tới nhà vườn Huế là nói tới những hàng chè tàu xén phẳng, cao ngang ngực, chạy dài theo lối đi. Lá chè tàu nhỏ, mọc sát nhau nên khi xén lên mặt rất mịn, nhìn như một bức tường xanh. Người Huế dùng chè tàu để làm rào, làm bình phong cây, viền lối đi vào nhà. Chính sự đều đặn của chè tàu làm nền cho vẻ "rậm mà vẫn gọn" của vườn Huế: phía trong vườn cây mọc tự do, nhưng đường viền thì ngăn nắp.
Cúc tần và duối: rào làng Bắc Bộ
Ở Bắc Bộ, ngõ xóm thường chạy giữa hai hàng cúc tần hoặc duối. Cúc tần mọc nhanh, dễ giâm, lá thơm. Duối thân gỗ cứng, lá nhám, sống bền, có những hàng rào duối già cả trăm năm uốn quanh ngõ. Nhiều người nhớ về làng là nhớ mùi lá cúc tần sau mưa và hình bóng hàng duối già đầu ngõ.
Bông bụp: rào miền Tây
Dâm bụt, người Nam gọi là bông bụp, ra hoa gần như quanh năm ở xứ nóng. Rào bông bụp vừa che vừa cho màu. Nó cần xén thường xuyên, nếu không sẽ vươn cao và thưa ở gốc, mất tác dụng che.
Cổng ngõ: nhỏ mà có vai trò lớn
Cổng ngõ là điểm đứt duy nhất trong vòng rào, nơi người ta bước từ không gian chung vào không gian riêng. Vì thế dù nhỏ, nó luôn được làm chỉn chu hơn phần còn lại.
- Cổng hai trụ. Đơn giản nhất: hai trụ gạch hoặc đá ong, có khi đắp chút hoa văn đầu trụ, cánh gỗ hoặc không cánh. Hay gặp ở Huế và Bắc Bộ.
- Cổng có mái. Hai trụ đỡ một mái ngói nhỏ, có khi có bậc và ngưỡng. Mái che mưa cho người đứng chờ, tạo một "ô" khung cảnh khi nhìn từ ngoài vào.
- Cổng tre, cổng gỗ. Khung tre, tầm vông hoặc gỗ tạp, có khi phủ dây leo; hay gặp ở nhà nông và miền Tây.
- Cổng bằng cây. Hai cây trồng hai bên, uốn ngọn chụm lại, hoặc một giàn bông giấy, thiên lý phủ kín vòm.
Cổng ngõ thường không đặt thẳng trục cửa nhà. Lệch một chút, cộng thêm bình phong hay khóm cây, đủ để người đứng ở cổng không nhìn thẳng vào bên trong. Ở làng cổ Đường Lâm, cổng nhà xây đá ong mở ra ngõ hẹp, lối vào nhà thường rẽ qua sân chứ không đi thẳng.
Làm rào cây cho vườn hôm nay
Người có sân trước nhà phố, nhà ở ngoại ô, hay đang sửa vườn quê đều có thể dùng rào cây. Một số nguyên tắc chọn và đặt, không đi vào chi tiết chăm sóc từng loài:
- Xác định rào để làm gì. Che tầm nhìn cần cây lá dày, cao ngang mắt. Chỉ cần phân ranh giới thì rào thấp ngang gối hoặc hông là đủ. Chắn gió cần cây có thân cứng, rễ sâu.
- Chọn cây hợp nắng. Phần lớn cây rào cần nắng. Rào nằm dưới bóng nhà cao bên cạnh sẽ thưa lá; khi đó chọn loài chịu bóng.
- Kết hợp với khung. Lưới thép, hàng rào sắt thấp đặt phía trong, cây trồng phía ngoài. Vài năm sau cây phủ kín, khung thành bộ xương.
- Chừa lối xén. Rào cây cần xén hai mặt. Nếu rào sát tường hàng xóm, mặt kia không ai xén được, sẽ rậm và hư.
- Không trồng cây độc hoặc có gai sát lối đi trẻ nhỏ. Trúc đào có độc tính cao, xương rồng và ô rô có gai; nhà có trẻ nên chọn loài khác cho đoạn rào gần chỗ chơi.
- Dùng cây trồng từ vườn ươm. Đừng đào cây hoang từ rừng hay bứng cây già ở nơi khác về làm rào; cây vườn ươm đều cỡ, dễ sống, và hợp pháp.
Rào cây và tường kín: so sánh nhanh
| Tiêu chí | Rào cây | Tường xây kín |
|---|---|---|
| Gió và nhiệt | Cho gió qua, toả ẩm, sân mát hơn | Chặn gió, giữ nhiệt, sân dễ bí |
| Riêng tư | Che vừa phải, vẫn thấy lờ mờ | Kín hoàn toàn |
| An ninh | Kém hơn nếu không kết hợp lưới, khung | Tốt hơn |
| Thời gian để đẹp | Cần một hai mùa mưa để phủ kín | Có ngay sau khi xây |
| Chăm sóc | Xén, tưới mùa khô | Sơn lại, chống rêu |
| Cảnh quan | Mềm, thay đổi theo mùa | Cứng, cần trang trí thêm |
Một cách dung hoà phổ biến là tường thấp ngang gối hoặc hông bằng gạch, trên có rào sắt mảnh, trồng cây hàng rào hoặc dây leo áp sát. Như thế có cả an ninh, cả màu xanh, cả gió.
Đi đâu để xem rào và cổng đẹp
Ở Huế, các ngõ Kim Long, Vỹ Dạ, Phú Mộng còn nhiều đoạn rào chè tàu dài. Ở Hà Nội, làng cổ Đường Lâm có cổng đá ong và ngõ hẹp quanh co. Ở miền Tây, các cù lao như An Bình ở Vĩnh Long có những con đường làng hai bên rào bông bụp. Khi đi, thử đếm xem trên một đoạn ngõ có bao nhiêu kiểu cổng, cổng nào thẳng trục nhà, cổng nào lệch. Mỗi cổng là một quyết định nhỏ về cách đón người vào nhà.
Câu hỏi thường gặp
Chè tàu là cây gì?
Chè tàu là cây bụi lá nhỏ, mọc dày, xén được thành khối vuông vức, rất phổ biến làm hàng rào và bình phong cây ở Huế. Những hàng chè tàu xén phẳng ngang ngực là hình ảnh đặc trưng của nhà vườn Huế.
Làng quê Bắc Bộ thường trồng cây gì làm hàng rào?
Phổ biến nhất là cúc tần và duối, ngoài ra có dâm bụt và tre. Cúc tần mọc nhanh, lá thơm; duối thân gỗ cứng, sống rất lâu, có hàng rào duối hàng chục năm tuổi.
Rào cây có mát hơn tường gạch không?
Thường có. Rào cây cho gió lọt qua kẽ lá và toả hơi ẩm, trong khi tường kín chặn gió và giữ nhiệt. Sân có rào cây thường thoáng và dịu hơn vào mùa nóng.
Cổng ngõ có nên đặt thẳng cửa nhà không?
Vườn Việt xưa thường đặt cổng lệch trục hoặc có bình phong, khóm cây ở giữa, để người ngoài không nhìn thẳng vào nhà. Đặt lệch cũng tạo lối vào có nhịp, đi một đoạn mới thấy nhà.
Nhà có trẻ nhỏ nên tránh cây rào nào?
Nên tránh trúc đào vì có độc tính, và tránh xương rồng, ô rô có gai ở đoạn rào gần chỗ trẻ chơi. Chọn loài lá mềm, không độc như dâm bụt, chè tàu cho những đoạn đó.
